Mihri Belli Kimdir?

Türk Sol Hareketinin Tartışmalı ve Etkili İsimlerinden Biri

Türkiye’nin siyasi tarihi incelendiğinde, düşünceleri, mücadele biçimi ve uzun yıllara yayılan siyasi faaliyetleriyle dikkat çeken isimlerden biri Mihri Belli’dir. Siyasetçi, yazar, teorisyen ve aktivist kimliğiyle tanınan Belli, Türkiye’de sosyalist hareketin şekillenmesinde etkili olan figürlerden biri olarak kabul edilir. Yaklaşık yetmiş yıla yayılan siyasi yaşamı boyunca yalnızca teorik tartışmaların içinde yer almamış, aynı zamanda doğrudan siyasi mücadelelere katılmış, çeşitli ülkelerde bulunmuş ve farklı dönemlerde hapis, sürgün ve siyasi baskılar yaşamıştır.

Mihri Belli’nin yaşamı yalnızca bir siyasetçinin biyografisi değildir. Aynı zamanda Türkiye’de sol hareketlerin gelişim sürecini, ideolojik ayrışmaları, gençlik hareketlerini ve siyasal dönüşümleri anlamak açısından önemli bir tarihsel örnek niteliği taşır. Özellikle geliştirdiği Millî Demokratik Devrim yaklaşımı, Türkiye solunda uzun yıllar etkisini sürdüren teorik görüşlerden biri olmuştur.

Çocukluk yılları ve ailesi

Mihri Belli, Aralık 1915 tarihinde İstanbul’un Silivri ilçesinde dünyaya geldi. Ailesi dönemin siyasal ve toplumsal olaylarıyla yakından ilişkili bir geçmişe sahipti. Babası Mahmut Hayrettin Bey, Türk Kurtuluş Savaşı yıllarında Trakya bölgesindeki savunma çalışmalarında görev alan isimler arasında yer almıştı.

Siyasi gelişmelerin yoğun yaşandığı bir aile çevresinde yetişmesi, Mihri Belli’nin ilerleyen yıllarda toplumsal olaylara karşı daha duyarlı bir bakış açısı geliştirmesinde etkili oldu.

Eğitim yaşamına başarılı bir öğrenci olarak devam eden Belli, dönemin önemli eğitim kurumlarından biri olan Robert Kolej’de öğrenim gördü. Buradaki eğitim süreci, onun dünyaya daha geniş bir perspektiften bakmasına katkı sağladı.

Amerika yılları ve Marksizm ile tanışması

Mihri Belli’nin düşünsel dönüşümünde Amerika Birleşik Devletleri’nde geçirdiği yılların büyük etkisi vardır.

Robert Kolej’den mezun olduktan sonra eğitimine devam etmek amacıyla Amerika’ya gitti ve Mississippi Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde öğrenim gördü.

1930’lu yıllar dünya açısından büyük ekonomik ve siyasal çalkantıların yaşandığı dönemlerden biriydi. Büyük Buhran’ın etkileri sürerken işçi hareketleri ve ideolojik tartışmalar yoğun biçimde devam ediyordu.

Mihri Belli de bu ortam içerisinde Marksist düşünceyle tanıştı.

Üniversite yıllarında gençlik hareketleri ve işçi örgütleri içerisinde yer aldı. Ayrıca Mississippi bölgesindeki siyahî tarım işçileri arasında faaliyet yürüttüğü bilinmektedir.

Bu deneyimler onun yalnızca teorik olarak değil, toplumsal gerçeklik açısından da sınıf ilişkilerini ve ekonomik eşitsizlikleri daha yakından gözlemlemesine olanak sağladı.

Türkiye’ye dönüş ve siyasi faaliyetlerin başlaması

1940 yılında Türkiye’ye dönen Mihri Belli, kısa süre içinde dönemin yasa dışı siyasi örgütlerinden biri olan Türkiye Komünist Partisi ile ilişki kurdu.

O yıllarda Türkiye tek parti yönetimi altında bulunuyordu ve siyasal faaliyetler ciddi biçimde denetleniyordu.

Belli, okul yıllarından tanıdığı Davit Nae aracılığıyla parti çevrelerine katıldı ve kısa süre içerisinde aktif görevler üstlenmeye başladı.

1942 yılında Türkiye Komünist Partisi Merkez Komitesi üyeliğine getirildi.

Bu gelişme onun siyasi kariyerindeki önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Üniversite yılları ve ilk tutuklanma süreci

1943–1944 yıllarında Mihri Belli, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi’nde görev yaptı.

Bu dönemde Alman kökenli ünlü iktisatçı Fritz Neumark yanında asistan olarak çalıştı.

Ancak akademik faaliyetleriyle birlikte siyasi çalışmaları da devam etti.

İlerici Gençler Birliği’nin kuruluşunda yer alması nedeniyle hakkında soruşturma açıldı.

1944 yılında gerçekleşen yargılama sonucunda iki yıl hapis ve sürgün cezası aldı.

Bu olay, ilerleyen yıllarda yaşayacağı çok sayıdaki tutuklama ve sürgün sürecinin başlangıcı oldu.

Yunan İç Savaşı ve “Kapetan Kemal” dönemi

Mihri Belli’nin hayatındaki en dikkat çekici bölümlerden biri Yunan İç Savaşı sırasında yaşandı.

1946 yılında yurt dışına çıktıktan sonra Yunanistan’daki iç savaşta Demokratik Ordu saflarına katıldı.

Burada “Kapetan Kemal” adıyla tanındı.

Savaş sırasında tabur komutanlığına kadar yükseldi.

Bu süreçte iki kez yaralandı ve tedavi amacıyla Bulgaristan ile Sovyetler Birliği’nde bulundu.

Yunanca’yı akıcı biçimde konuşabilmesi, Yunanistan’daki faaliyetlerinde önemli avantaj sağladı.

Yıllar sonra yaşamının bu dönemi, Yunan yönetmen Fotos Lamprinos tarafından hazırlanan belgeselde de ele alındı.

Bu dönem aynı zamanda onun uluslararası sosyalist hareketlerle daha güçlü ilişkiler kurduğu süreçlerden biri oldu.

Hapis yılları ve siyasi baskılar

1950 yılında Türkiye’ye dönen Mihri Belli kısa süre sonra tekrar gözaltına alındı.

Pasaportsuz ülkeye giriş ve silah bulundurma suçlamalarıyla tutuklandı.

Serbest bırakıldıktan sonra ise Türkiye siyasi tarihinin önemli operasyonlarından biri olan 1951 TKP tevkifatı kapsamında yeniden gözaltına alındı.

Bu süreç sonunda yedi yıl hapis ve iki yılı aşkın zorunlu ikamet cezası aldı.

Yaşamı boyunca toplam:

• 11 yıl hapis
• 18 yıl zorunlu sürgün

yaşadığı belirtilmektedir.

Bu rakamlar onun siyasi yaşamının ne kadar sert koşullar altında geçtiğini göstermektedir.

Millî Demokratik Devrim tezi

1960’lı yıllar Mihri Belli’nin düşünsel açıdan en etkili olduğu dönemlerden biri olarak görülmektedir.

Bu yıllarda geliştirdiği Millî Demokratik Devrim (MDD) görüşü, Türkiye sol hareketi içerisinde geniş yankı uyandırdı.

Bu görüş temel olarak Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde sosyalist dönüşüm öncesinde demokratik ve anti-emperyalist bir aşamanın gerekli olduğunu savunuyordu.

MDD yaklaşımı özellikle gençlik hareketleri üzerinde etkili oldu.

Bu dönemde Belli, dönemin önde gelen gençlik liderleriyle ilişki kurdu.

Bunlar arasında:

Deniz Gezmiş

Mahir Çayan

gibi isimler bulunuyordu.

1968 kuşağının siyasal yönelimlerinde MDD tezlerinin önemli etkileri olduğu yönünde çeşitli değerlendirmeler yapılmıştır.

1970’ler ve siyasi mücadele

1971 Muhtırası sonrasında Mihri Belli yeniden yurt dışına çıktı.

Bir süre Filistin Kurtuluş Örgütü çevresinde bulundu.

Daha sonra Avrupa ülkelerine geçti ve yayın faaliyetlerine katıldı.

1974 Affı sonrasında Türkiye’ye döndü ve 1975 yılında Türkiye Emekçi Partisi’nin kuruluşunda yer aldı.

Ancak parti kısa süre içerisinde hukuki sorunlarla karşılaştı.

Bu dönem Türkiye’de siyasi kutuplaşmanın oldukça yoğun olduğu yıllardı.

1979 yılında ise Mihri Belli’ye yönelik bir suikast girişimi gerçekleştirildi.

Saldırı sonucunda ağır yaralandı.

Bu olay Türkiye’de dönemin siyasi gerilim ortamını yansıtan önemli gelişmelerden biri olarak değerlendirilmektedir.

Son yılları ve yazarlığı

1980 darbesi sonrasında yeniden yurt dışına çıkan Mihri Belli, çeşitli ülkelerde yaşamını sürdürdü.

1992 yılında Türkiye’ye döndü.

Sonraki yıllarda çeşitli siyasi oluşumlarda yer aldı ve yazı faaliyetlerine devam etti.

Kuruluş süreçlerinde bulunduğu partiler arasında:

• ÖDP
• SDP
• İşçilerin Sosyalist Partisi

yer aldı.

Mihri Belli yalnızca siyasetçi değil aynı zamanda üretken bir yazardı.

Başlıca eserleri arasında:

• İnsanlar Tanıdım
• Gerilla Anıları
• Gurbetten Notlar
• Türkiye: Yapı, Ulusal Sorun
• Türk Solu – Dün, Bugün

gibi çalışmalar bulunmaktadır.

Bu eserlerinde siyasi düşüncelerini, anılarını ve tarihsel değerlendirmelerini aktardı.

Ölümü ve bıraktığı miras

Mihri Belli, 16 Ağustos 2011 tarihinde İstanbul’da solunum yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti.

Feriköy Mezarlığı’na defnedildi.

Arkasında yalnızca siyasi mücadele geçmişi değil, aynı zamanda Türkiye sol hareketine ilişkin çok sayıda yazılı kaynak bıraktı.

Onun yaşamı farklı görüşlerden insanlar tarafından farklı biçimlerde değerlendirilse de Türkiye siyasi tarihindeki etkili isimlerden biri olduğu genel olarak kabul edilmektedir.

Düşünceleri, eleştirileri ve siyasi mücadelesi bugün de çeşitli tartışmaların konusu olmaya devam etmektedir.