Mary Shelley Kimdir?

Frankenstein’ın Yazarı Mary Shelley’nin Hayatı ve Eserleri

İngiliz edebiyatı söz konusu olduğunda bazı yazarlar yalnızca kendi dönemleriyle sınırlı kalmaz; eserleri yüzyıllar boyunca yeni soruların ortaya çıkmasına neden olur. Mary Shelley de bu isimlerin başında gelir. Özellikle Frankenstein; or, The Modern Prometheus adlı romanıyla dünya edebiyatında kalıcı bir yer edinen Shelley, gotik edebiyatın sınırlarını genişletmiş ve bilimsel gelişmelerin insan yaşamı üzerindeki etkilerini edebiyatın konusu haline getirmiştir.

30 Ağustos 1797’de Londra’da dünyaya gelen Mary Shelley’nin çocukluğu, dönemin sıra dışı düşünce insanlarının bulunduğu bir aile ortamında geçti. Annesi, kadınların eğitim ve toplumsal haklarını savunan filozof ve yazar Mary Wollstonecraft, babası ise siyaset felsefesi ve edebiyat alanındaki çalışmalarıyla tanınan William Godwin idi. Bu nedenle Shelley’nin entelektüel dünyasının daha çocukluk yıllarından itibaren kitaplar, felsefe, siyaset ve edebiyatla şekillenmesi şaşırtıcı değildir.

Ancak Mary Shelley’nin yaşamını yalnızca ünlü bir ailenin çocuğu olmak üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Onun asıl edebi başarısı, kendi deneyimlerini çağının bilimsel ve toplumsal tartışmalarıyla birleştirerek özgün bir anlatı dünyası kurabilmesinde ortaya çıkar.

Mary Shelley’nin çocukluğu ve entelektüel çevresi

Mary Shelley’nin doğumu büyük bir trajediyle başladı. Annesi Mary Wollstonecraft, doğumdan kısa süre sonra hayatını kaybetti. Dolayısıyla Shelley annesini tanıma fırsatı bulamadı. Buna rağmen annesinin kitapları ve düşünceleri, ilerleyen yıllarda onun hayatında önemli bir yere sahip oldu.

Babası William Godwin, kızının eğitimine büyük önem verdi. Mary’nin klasik anlamda uzun süreli ve düzenli bir okul eğitimi almamasına rağmen evde aldığı eğitim son derece kapsamlıydı. Babasının kütüphanesi genç Mary için adeta özel bir okul işlevi gördü.

Şiirden tarihe, felsefeden bilime kadar farklı alanlarda okuma yapan Shelley, dönemin entelektüel tartışmalarına erken yaşta aşina oldu. William Godwin’in çevresinde bulunan yazarlar ve düşünürler de genç kızın dünyaya bakışının gelişmesine katkı sağladı.

Bu ortam, ileride ortaya çıkacak Frankenstein fikrinin arka planını anlamak açısından da önemlidir. Çünkü roman yalnızca korku unsurlarından beslenmez; bilimsel ilerleme, insan doğası, ahlak, eğitim ve toplum gibi konularla da yakından ilgilenir.

Percy Bysshe Shelley ile başlayan yeni dönem

Mary Godwin’in hayatı 1814 yılında şair Percy Bysshe Shelley ile tanışmasıyla farklı bir yön kazandı. Shelley ve Mary arasındaki ilişki, dönemin toplumsal ve ahlaki anlayışları açısından oldukça tartışmalıydı. Percy Shelley o sırada evliydi ve Mary ile birlikte Avrupa’ya gitmeleri ciddi tepkilere yol açtı.

Çiftin Avrupa yolculuğu, Mary’nin hayatında yalnızca romantik bir dönüm noktası değildi. Seyahatler, karşılaştıkları insanlar ve yaşadıkları deneyimler onun edebi birikimini de zenginleştirdi.

Mary ile Percy Shelley’nin ilişkisi ilerleyen yıllarda edebiyat çevrelerinin de dikkatini çekti. Percy Shelley önemli bir romantik şair olarak tanınırken Mary Shelley kendi yazarlık kimliğini oluşturdu. Eşinin edebiyat dünyasındaki konumu, elbette Mary’nin kariyerinde etkili olmuştu; fakat Frankensteinın ortaya çıkışı, onun bireysel hayal gücünün ve yazarlık yeteneğinin de güçlü bir göstergesiydi.

Frankenstein’ın doğuşuna giden yol

Mary Shelley’nin edebiyat tarihindeki yerini değiştiren olay, 1816 yazında İsviçre’de yaşandı.

Mary ve Percy Shelley, Cenevre Gölü çevresinde Lord Byron ve John Polidori’nin de bulunduğu bir arkadaş grubuyla zaman geçiriyordu. Hava koşullarının elverişsiz olması nedeniyle grup uzun süre kapalı mekânlarda kaldı. Bu süreçte hayalet hikâyeleri, doğaüstü olaylar, edebiyat ve dönemin bilimsel gelişmeleri üzerine sohbetler yapıldı.

Lord Byron’ın gruptaki herkesin korku hikâyesi yazmasını önermesi, Mary’nin zihninde uzun süre unutulmayacak bir fikrin oluşmasına yardımcı oldu.

Genç yazarın hayalinde, bilim yoluyla cansız maddeden yaşam yaratmaya çalışan bir insan belirdi. Bu fikir zaman içerisinde gelişti ve kısa bir hikâye olmaktan çıkarak kapsamlı bir romana dönüştü.

1818 yılında yayımlanan Frankenstein; or, The Modern Prometheus, Mary Shelley’nin adını edebiyat tarihine yazdırdı. İlk baskının anonim olarak yayımlanması nedeniyle eserin arkasındaki yazarın kimliği başlangıçta açık biçimde ortaya konulmadı.

Frankenstein’ın konusu ne anlatıyor?

Romanın merkezinde genç bilim insanı Victor Frankenstein bulunur. Victor, yaşamın sırlarını çözme arzusuyla insan bedeninin sınırlarını araştırır ve sonunda kendi elleriyle bir canlı meydana getirir.

Ancak ortaya çıkan varlık, Victor’un hayal ettiği ideal sonuçtan çok farklıdır.

Romanı yalnızca “bir bilim insanının canavar yaratması” şeklinde özetlemek, Shelley’nin asıl anlatmak istediği meseleleri gözden kaçırır. Çünkü eserin temelinde yaratılan varlığın kendisinden çok, yaratıcısının ona karşı sorumluluğu vardır.

Victor, yaratmayı başardığı anda görevinin tamamlandığını düşünür. Oysa ortaya çıkan canlı sevgiye, kabul edilmeye ve toplumsal ilişkilere ihtiyaç duyar. Dış görünüşü nedeniyle reddedilmesi, romanın giderek karanlıklaşan olaylarının önemli nedenlerinden biri olur.

Bu açıdan Shelley, okurun “canavar” kavramını sorgulamasını sağlar. Bir varlığın doğuştan kötü olup olmadığı ya da toplumun dışlayıcı davranışlarının onun karakterini ne ölçüde değiştirebileceği romanın önemli soruları arasındadır.

Mary Shelley ve bilimkurgu edebiyatının temelleri

Mary Shelley’nin Frankensteinı yazdığı dönemde modern bilimkurgu henüz bugünkü anlamıyla şekillenmiş değildi. Buna rağmen roman, bilimsel fikirleri kurmaca bir anlatının merkezine yerleştirmesi nedeniyle erken bilimkurgu açısından özel bir öneme sahiptir.

Shelley’nin yaşadığı dönemde elektrik, galvanizm ve insan bedeninin işleyişi üzerine çeşitli araştırmalar ve tartışmalar yapılıyordu. Özellikle elektrik akımının ölü dokular üzerindeki etkilerine ilişkin deneyler kamuoyunun da ilgisini çekiyordu.

Mary Shelley bu bilimsel atmosferi doğrudan bir bilimsel incelemeye dönüştürmek yerine edebi bir soruya çevirdi:

İnsan yaşam yaratabilecek teknolojiye sahip olursa, ortaya çıkan sonuçlardan kim sorumlu olacaktır?

Bu soru, Frankensteinın yüzyıllar boyunca güncelliğini korumasının başlıca nedenlerinden biridir. Günümüzde yapay zekâ, biyoteknoloji, genetik mühendisliği ve diğer ileri teknolojiler tartışılırken romanın ortaya koyduğu yaratıcı ile yaratılan arasındaki sorumluluk meselesi yeniden gündeme gelmektedir.

Modern Prometheus ne anlama geliyor?

Romanın tam adı olan Frankenstein; or, The Modern Prometheus ifadesindeki Prometheus göndermesi tesadüfi değildir.

Yunan mitolojisindeki Prometheus, tanrılardan ateşi çalarak insanlara veren figür olarak bilinir. Ateş burada yalnızca fiziksel bir nesne değil, bilgi ve güç kazanımının da sembolü olarak yorumlanabilir.

Mary Shelley’nin romanındaki Victor Frankenstein da insanın ulaşmakta zorlandığı bir sırrı çözmeye çalışır. Yaşamın yaratılması, insanın doğanın sınırlarına müdahale etmesi anlamına gelir.

Bu nedenle “Modern Prometheus” ifadesi, bilgiye ulaşma arzusunun beraberinde getirebileceği sorumluluk ve tehlikeleri simgeler.

Shelley’nin romanlarında farklı bir dünya

Mary Shelley’nin edebi üretimi Frankenstein ile sona ermedi. Yazar, yaşamı boyunca farklı türlerde eserler kaleme aldı.

1817 yılında yayımlanan History of a Six Weeks’ Tour, Mary Shelley’nin Avrupa seyahatlerinden izler taşıyan bir gezi kitabıdır. Bu eser onun yalnızca kurmaca yazarı olmadığını, gözlem yapma ve seyahat deneyimlerini edebi bir metne dönüştürme konusunda da yetenekli olduğunu gösterir.

Ardından Valperga geldi. Tarihsel arka planı güçlü olan bu roman, Shelley’nin gotik anlatının dışına çıkabildiğini ortaya koydu.

Ancak bu eserler arasında özellikle The Last Man dikkat çekmektedir.

The Last Man ve insanlığın geleceği

Mary Shelley’nin 1826’da yayımlanan The Last Man adlı romanı, insanlığın büyük bir salgın nedeniyle yok oluşunu konu alır. Hikâyenin merkezindeki karakter, insanlığın giderek ortadan kaybolduğu bir dünyada hayatta kalan son kişiye dönüşür.

Bu eser, yayımlandığı dönemde Frankenstein kadar ilgi görmese de günümüzde yeniden keşfedilen çalışmalarından biridir.

Romanın dikkat çekici yönlerinden biri, insanlığın geleceğine dair karamsar bir tablo çizmesidir. Salgın, yalnızlık ve toplumsal düzenin çözülmesi üzerinden insanın kırılganlığı ele alınır.

Bu nedenle Mary Shelley’nin edebiyatında yalnızca bilimsel keşiflerin sonuçlarına değil, insan toplumlarının geleceğine yönelik kaygılara da rastlamak mümkündür.

Tarih, aile ve toplum: Diğer eserleri

Shelley’nin diğer romanları arasında The Fortunes of Perkin Warbeck, Lodore ve Falkner da bulunur.

Bu eserlerde tarihsel olaylar, aile ilişkileri, toplumsal yapı ve bireylerin çevreleriyle ilişkileri öne çıkar. Böylece Shelley’nin yalnızca gotik edebiyatla ilgilenen bir yazar olmadığı daha net biçimde görülür.

Özellikle kadınların toplum içindeki konumu, aile yapısı ve bireyin kendi hayatı üzerindeki kontrolü, Shelley’nin yazarlığında farklı biçimlerde karşılık bulur.

Bu bakımdan onun eserleri, 19. yüzyılın toplumsal koşullarını anlamak açısından da değerlidir.

Mary Shelley’nin hayatındaki büyük kayıplar

Mary Shelley’nin yaşamı yalnızca edebi başarılarla ilerlemedi. Hayatının farklı dönemlerinde çocuklarının ölümü gibi ağır kayıplarla karşılaştı. Bu deneyimler, ölüm ve yas kavramlarının onun eserlerinde neden bu kadar güçlü biçimde hissedildiğini anlamaya yardımcı olur.

1822 yılında Percy Bysshe Shelley’nin bir tekne kazasında hayatını kaybetmesi ise Mary için hayatının en büyük kırılma noktalarından biri oldu.

Eşinin ölümünün ardından Mary Shelley İngiltere’ye döndü ve hayatını oğlunun yetiştirilmesine ve edebi çalışmalarına adadı.

Bu dönemde Percy Shelley’nin eserlerinin yayımlanması ve edebi mirasının korunması için de önemli çalışmalar yaptı.

Mary Shelley’nin editörlük çalışmaları

Mary Shelley’nin edebiyat tarihindeki rolünün bir başka boyutu da Percy Shelley’nin eserlerini düzenlemesi ve yayımlanmasına katkıda bulunmasıdır.

Eşinin ölümünün ardından onun şiirlerini ve yazılarını derleyen Shelley, Percy’nin edebi mirasının sonraki kuşaklara ulaşmasında önemli bir rol oynadı.

Bu çalışma aynı zamanda Mary Shelley’nin edebiyat dünyasındaki konumunu da farklılaştırdı. O artık yalnızca Frankensteinın yazarı değil, önemli bir şairin eserlerini düzenleyen ve kendi edebi üretimini sürdüren bağımsız bir yazar olarak faaliyet gösteriyordu.

Mary Shelley’nin kadın yazar olarak önemi

Mary Shelley’nin yaşadığı dönem, kadınların edebiyat ve akademik yaşamda erkeklerle eşit koşullara sahip olmadığı bir dönemdi. Buna rağmen Shelley, dünya edebiyatının en fazla bilinen romanlarından birini genç yaşta kaleme aldı.

Onun hayatı, kadınların eğitim hakkı ve entelektüel üretimdeki konumu açısından da dikkat çekicidir. Üstelik annesi Mary Wollstonecraft’ın kadınların eğitimi ve özgürlüğü üzerine geliştirdiği düşünceler, Shelley’nin aile geçmişinin önemli bir parçasını oluşturuyordu.

Bu nedenle Mary Shelley’nin edebi kimliği, yalnızca romantik dönem yazarları arasında değil, kadın edebiyatı tarihinde de özel bir yere sahiptir.

Mary Shelley’nin ölümünden sonra büyüyen ünü

Mary Shelley, 1 Şubat 1851’de Londra’da hayatını kaybetti. Ancak ölümünden sonra ünü giderek daha geniş bir alana yayıldı.

Özellikle Frankenstein, tiyatro oyunlarından sinema filmlerine, televizyon yapımlarından çizgi romanlara kadar çok farklı sanat biçimlerinde yeniden yorumlandı.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: Popüler kültürde “Frankenstein” çoğu zaman yaratılan varlığın adı gibi kullanılsa da romanda Frankenstein, yaratığın değil Victor Frankenstein’ın soyadıdır.

Bu ayrıntı bile Mary Shelley’nin eserinin zaman içerisinde ne kadar farklı biçimlerde yeniden yorumlandığını göstermektedir.

Mary Shelley’nin edebiyat mirası

Mary Shelley’nin kalıcı etkisini yalnızca Frankensteinın popülerliğinde aramak yeterli değildir. Asıl önemli olan, romanın ortaya attığı soruların farklı dönemlerde yeni anlamlar kazanmasıdır.

19. yüzyılın başında mesele bilim insanının yaşam yaratma çabısıydı. Sonraki dönemlerde eser, teknoloji ve sanayileşmenin sonuçları bağlamında yorumlandı. Günümüzde ise biyoteknoloji, yapay zekâ ve insanın teknolojiyle kurduğu ilişki üzerinden yeniden okunabiliyor.

Shelley’nin başarısı, geleceği birebir tahmin etmiş olmasında değil; insanın kendi yarattığı güç karşısında nasıl davranması gerektiğini sorgulayan evrensel bir anlatı oluşturmasında yatıyor.

Bu nedenle Frankenstein, yalnızca gotik bir korku romanı değildir. Aynı zamanda insanın bilgiye duyduğu merak, yaratma arzusu ve yaratılan şey karşısındaki sorumluluğu hakkında felsefi bir metin olarak da değerlendirilebilir.

Sonuç

Mary Shelley, 19. yüzyıl İngiliz edebiyatının en dikkat çekici yazarlarından biridir. Olağanüstü bir entelektüel ortamda yetişmesi, Percy Bysshe Shelley ile yaşadığı ilişki, Avrupa seyahatleri ve karşılaştığı kişisel kayıplar onun edebi dünyasının şekillenmesinde etkili oldu.

Bütün bu deneyimlerin arasından en güçlü biçimde öne çıkan eser ise Frankenstein oldu. Shelley bu romanda bilimsel merakı, gotik atmosferi, insan psikolojisini ve ahlaki sorumluluk sorununu aynı hikâyede bir araya getirdi.

Fakat Mary Shelley’nin edebi kimliği tek bir kitapla sınırlandırılamaz. The Last Man, Valperga, Lodore ve Falkner gibi romanları ile seyahat yazıları ve editörlük çalışmaları, onun çok yönlü bir yazar olduğunu ortaya koyar.

Bugün Mary Shelley adı geçtiğinde akla ilk olarak Frankenstein gelse de onun asıl mirası, insanın bilgi ve güç karşısındaki sorumluluğunu sorgulayan edebi yaklaşımıdır. İki yüzyılı aşkın süre önce yazılmış bir romanın hâlâ bilim, teknoloji, toplum ve insan doğası üzerine tartışmalara konu olabilmesi, Shelley’nin edebiyat tarihindeki yerinin neden kalıcı olduğunu açıkça gösterir.Daniel Defoe Kimdir?