Luis Buñuel Kimdir?

Luis Buñuel’in Sinema Tarihindeki Yeri

Luis Buñuel, sinema sanatının geleneksel anlatım kurallarını sorgulayan, gerçeküstücü yaklaşımıyla dünya sinemasını etkileyen ve toplumsal eleştiriyi özgün bir görsel dille birleştiren yönetmenlerden biridir. İspanya’da başlayan yaşamı, Fransa ve Meksika gibi farklı ülkelerde devam eden sanat yolculuğuyla uluslararası bir nitelik kazanmıştır. 20. yüzyıl sinemasının en ayırt edici isimleri arasında gösterilen Buñuel, filmlerinde insanın bastırılmış arzularını, dini inançlarını, sınıfsal ayrıcalıklarını ve ahlaki çelişkilerini ele almıştır.

Yönetmenin eserlerini sıradan bir sinema deneyiminden ayıran temel özellik, seyircinin karşısına alışılmışın dışında bir dünya çıkarmasıdır. Bu dünyada rüyalar ile gerçekler iç içe geçer, mantıklı görünen olaylar aniden anlamsızlaşır ve toplumun doğru kabul ettiği davranışlar sorgulanmaya başlanır. Buñuel, izleyiciyi rahatlatan kesin sonuçlar sunmak yerine, onu kendi düşüncelerini yeniden değerlendirmeye yönlendirir.

Bir Endülüs Köpeği, Altın Çağ, Los Olvidados, Viridiana, Gündüz Güzeli ve Burjuvazinin Gizli Çekiciliği gibi filmler, yönetmenin farklı dönemlerde geliştirdiği sanatsal anlayışın önemli örnekleridir. Bazı yapıtlarında yoksulluğu ve toplumsal adaletsizliği gerçekçi bir bakışla incelerken bazı filmlerinde burjuva yaşamının yapaylığını kara mizah yoluyla ortaya koyar. Kimi zaman da insan psikolojisinin karanlık yönlerini, açıklanması güç görüntüler ve beklenmedik olaylar üzerinden anlatır.

22 Şubat 1900’de dünyaya gelen Luis Buñuel, 29 Temmuz 1983’te hayatını kaybetti. Ardında yalnızca başarılı bir yönetmenlik kariyeri değil, sinemanın anlatım olanaklarını genişleten kalıcı bir sanat mirası bıraktı. Onun yaşam öyküsü, kişisel gözlemlerin, politik gelişmelerin ve sanatsal arayışların bir yönetmenin dünyasını nasıl biçimlendirebildiğini gösteren önemli bir örnektir.

İspanya’da Geçen Çocukluk Yılları

Luis Buñuel Portolés, 22 Şubat 1900 tarihinde İspanya’nın Aragon bölgesinde bulunan Calanda kasabasında doğdu. Babası Leonardo Buñuel ticaretle uğraşıyor, annesi María Portolés ise ailenin geleneksel yaşam biçiminin sürdürülmesinde önemli bir rol oynuyordu. Maddi açıdan rahat bir aile ortamında yetişen Buñuel, çocukluğundan itibaren çevresindeki kültürel ve toplumsal değerleri gözlemleme fırsatı buldu.

Gençlik yıllarında aldığı eğitim, ilerleyen dönemde sinemasında sık sık eleştireceği otorite ve disiplin anlayışını yakından tanımasını sağladı. Zaragoza’da öğrenim gören Buñuel, bir süre Cizvitlerin yönettiği okulda eğitim aldı. Dini kuralların günlük yaşam üzerindeki etkisi, onun düşünce dünyasında iz bırakan deneyimlerden biri oldu. Yıllar sonra çektiği filmlerde dinî kurumları ve ahlak anlayışını sorgulaması, bu deneyimlerle ilişkilendirilse de yönetmenin sanatını yalnızca kişisel geçmişiyle açıklamak mümkün değildir.

Edebiyat, bilim ve sanatla ilgilenen Buñuel, genç yaşta farklı düşünce biçimlerine yöneldi. 1917 yılında Madrid’e giderek üniversite eğitimine başladı. Başlangıçta mühendislik ve doğa bilimlerine ilgi duysa da zamanla beşerî bilimlere ve sanatsal faaliyetlere daha fazla ağırlık verdi.

Madrid’deki Residencia de Estudiantes adlı öğrenci yurdu, onun hayatında belirleyici bir ortam hâline geldi. Burası yalnızca öğrencilerin kaldığı bir yer değil, aynı zamanda dönemin yenilikçi düşüncelerinin tartışıldığı, sanatçıların ve entelektüellerin bir araya geldiği bir kültür merkeziydi. Buñuel burada farklı sanat dallarına ilgi duyan insanlarla tanışarak kendi bakış açısını geliştirdi.

Bu çevrede kurduğu arkadaşlıklar arasında şair Federico García Lorca ve ressam Salvador Dalí ile ilişkisi özellikle önemlidir. İspanyol modernizminin bu iki önemli ismiyle kurduğu bağ, onun sanatsal gelişimini etkiledi. Özellikle Dalí ile gerçekleştirdiği çalışmalar, gerçeküstücülük akımının sinemadaki etkili örneklerinden birinin ortaya çıkmasına zemin hazırladı.

Paris Yılları ve Gerçeküstücülüğün Etkisi

Buñuel’in sanat anlayışının belirginleşmesi, 1920’li yıllarda Avrupa’da gelişen avangart hareketlerle yakından bağlantılıdır. Paris’e yerleşmesiyle birlikte sinemayı daha yakından tanıma fırsatı bulan yönetmen, farklı film yapım tekniklerini ve anlatım biçimlerini incelemeye başladı. Gerçeküstücülük akımının savunduğu özgür çağrışım, düşler ve bilinçaltına yönelme düşüncesi, onun sanatsal yaklaşımıyla örtüşüyordu.

Gerçeküstücülük, gündelik hayatın görünür yüzünün ötesine geçerek aklın denetiminden uzaklaşan düşünceleri ve imgeleri sanatın merkezine yerleştiriyordu. Bu anlayışa göre bir eserin anlamı, her zaman mantıklı bir olay örgüsüyle açıklanmak zorunda değildi. Buñuel de sinemanın yalnızca gerçekçi hikâyeler anlatmak için kullanılmasına karşı çıktı.

1929 yılında Salvador Dalí ile birlikte çektiği Bir Endülüs Köpeği (Un Chien Andalou), bu düşüncenin sinemadaki en çarpıcı örneklerinden biri oldu. Yaklaşık 21 dakika süren sessiz film, birbirine alışılmış biçimde bağlanmayan sahnelerden meydana geliyordu. Görüntüler arasında mantıklı bir neden-sonuç ilişkisi kurulmaması, seyircinin olayları geleneksel biçimde yorumlamasını güçleştiriyordu.

Filmin açılışında yer alan ve sinema tarihinin en çok tartışılan görüntülerinden biri hâline gelen göz sahnesi, izleyicinin görsel algısına yönelik sarsıcı bir müdahaleydi. Buñuel, görüntüleri yalnızca bir hikâyeyi açıklamak amacıyla kullanmıyor; seyircinin beklentilerini bozarak onun alışkanlıklarını da sorguluyordu.

Bir Endülüs Köpeği, yönetmenin kariyerinin başlangıcında bile özgün bir dil geliştirdiğini ortaya koydu. Film, sanatın açıklanabilir ve düzenli olmak zorunda olmadığı düşüncesini savunurken sinemanın rüya benzeri bir deneyim yaratabileceğini de gösterdi.

1930 yılında çekilen Altın Çağ (L’Âge d’Or), Buñuel’in gerçeküstücü yaklaşımını toplumsal eleştiriyle daha doğrudan bir araya getirdi. Filmde bireysel arzular ile toplumsal kurallar arasındaki çatışma, dinî otorite ve burjuva ahlakı üzerinden ele alındı. Yapıtın gösterimi sırasında yaşanan tartışmalar, yönetmenin yerleşik değerlere yönelttiği eleştirilerin ne kadar güçlü tepkiler doğurabildiğini gösterdi.

Bu ilk dönem filmleri, Buñuel’in sinemasında biçimsel deneylerin hiçbir zaman yalnızca estetik bir tercih olmadığını ortaya koyar. Gerçeküstücülük onun için aynı zamanda toplumu, iktidarı ve bireyin kendisine dayatılan kurallarla ilişkisini sorgulamanın bir yoluydu.

Belgeselden Toplumsal Gerçekliğe: Ekmeksiz Toprak

Luis Buñuel’in sinema kariyerini yalnızca gerçeküstücülük üzerinden değerlendirmek, yönetmenin sanatsal yönünü eksik anlamaya neden olabilir. Çünkü o, düşsel imgelerin ve sıra dışı anlatım tekniklerinin yanı sıra gerçek hayattaki eşitsizliklerle de yakından ilgilenmiştir. 1933 yılında çektiği Ekmeksiz Toprak (Las Hurdes: Tierra sin pan), bu ilginin en önemli örneklerinden biridir.

İspanya’nın Las Hurdes bölgesindeki yoksul yaşam koşullarını konu alan belgesel, insanların karşı karşıya kaldığı ekonomik güçlükleri ve toplumsal dışlanmayı gözler önüne serer. Buñuel, kamerayı yalnızca çevresini kaydeden bir araç olarak kullanmaz; görüntülerin düzenlenişi ve anlatıcının dili aracılığıyla izleyicinin gördüklerini nasıl yorumladığını da etkiler.

Yönetmenin belgesel yaklaşımında rahatsız edici görüntüler önemli bir yer tutar. Çünkü onun amacı, yoksulluğu romantikleştirmek ya da izleyicinin merhamet duygusunu kolayca harekete geçirmek değildir. Bunun yerine, toplumun göz ardı ettiği koşulları görünür kılmayı ve izleyiciyi bu koşulların nedenleri üzerine düşünmeye yönlendirmeyi amaçlar.

Bu yapıt, Buñuel’in ilerleyen yıllarda geliştireceği sinema anlayışının da habercisidir. Gerçekliği olduğu gibi göstermekle yetinmeyen yönetmen, görüntülerin ardındaki toplumsal düzeni sorgular. Böylece belgesel sinemayla kurduğu ilişki, onun kurmaca filmlerindeki eleştirel tavrın önemli bir parçasına dönüşür.

Siyasi Çalkantılar ve Meksika’ya Yerleşmesi

1930’lu yıllarda İspanya’da yaşanan siyasi gelişmeler, Buñuel’in hayatını doğrudan etkiledi. İspanya İç Savaşı ve ardından Francisco Franco yönetiminin kurulması, sanatçının ülkesindeki çalışma olanaklarını önemli ölçüde sınırladı. Avrupa’daki siyasi ortamın değişmesiyle birlikte yönetmen, kariyerini başka ülkelerde sürdürmek durumunda kaldı.

Bu süreçte çeşitli yapım projelerinde görev alan Buñuel, bir süre Amerika Birleşik Devletleri’nde de bulundu. Ancak onun sinemadaki en verimli dönemlerinden biri Meksika’ya yerleşmesiyle başladı. Meksika, yönetmene düzenli film çekme imkânı sunarken farklı türlerde çalışabileceği bir yapım ortamı da sağladı.

1940’lı yılların sonlarından itibaren Meksika sinemasında etkinlik gösteren Buñuel, ilk başta daha geleneksel anlatımlara sahip filmler yönetti. Gran Casino (1947) ve El Gran Calavera (1949), bu dönemin çalışmalarındandır. Bu filmler, yönetmenin ticari sinemanın gerekliliklerine uyum sağlayabildiğini gösteriyordu.

Bununla birlikte Buñuel, ana akım anlatım biçimleri içinde çalışırken bile insan davranışlarındaki tutarsızlıklara ve toplumsal ilişkilerdeki çelişkilere ilgi duymayı sürdürdü. Meksika dönemi, onun deneysel sanat anlayışıyla geniş izleyici kitlelerine ulaşan sinema arasında denge kurabildiği bir aşama oldu.

Los Olvidados ile Gelen Uluslararası Başarı

1950 yapımı Los Olvidados, Luis Buñuel’in filmografisinde ayrı bir yere sahiptir. Türkçede Unutulmuşlar adıyla da bilinen film, Mexico City’nin yoksul mahallelerinde yaşayan çocukların ve gençlerin dünyasını ele alır. Suç, şiddet, yoksulluk ve aile içindeki sorunlar, karakterlerin hayatlarını şekillendiren temel unsurlar arasında yer alır.

Buñuel, filmde yoksulluğu yalnızca ekonomik bir sorun olarak değerlendirmez. Çevresel koşulların bireylerin davranışları üzerindeki etkisini araştırırken toplumun dışladığı insanların kendi içlerindeki çatışmaları da gösterir. Karakterler zaman zaman mağdur, zaman zaman ise başkalarına zarar veren kişiler olarak karşımıza çıkar. Bu yaklaşım, filmi basit bir iyi-kötü karşıtlığından uzaklaştırır.

Los Olvidados içinde gerçekçi sahnelerle düşsel anlatımın bir arada bulunması da dikkat çekicidir. Yönetmen, karakterlerin psikolojik dünyasını yansıtırken gerçeküstücü sinemanın olanaklarından yararlanır. Böylece toplumsal sorunlar, yalnızca dışarıdan gözlemlenen olaylar olarak değil, bireylerin iç dünyalarında iz bırakan deneyimler olarak da anlatılır.

Filmin 1951 Cannes Film Festivali’nde En İyi Yönetmen ödülünü kazanması, Buñuel’in uluslararası sinema çevrelerindeki konumunu güçlendirdi. Daha önce gerçeküstücü deneyleriyle tanınan yönetmen, bu kez toplumsal gerçekliği ele alış biçimiyle geniş çapta dikkat çekti.

Meksika’da çektiği Él (1953), Robinson Crusoe (1954), Archibaldo de la Cruz’un Suçlu Yaşamı (1955) ve Nazarín (1959) gibi filmler de sanatçının farklı temalara yöneldiğini gösterir. Özellikle Él, kıskançlık ve sahiplenme duygularının insan psikolojisinde nasıl yıkıcı bir güce dönüşebildiğini incelerken Nazarín, inanç, iyilik ve ahlaki sorumluluk arasındaki karmaşık ilişkiyi sorgular.

Viridiana: İnanç, İyilik ve Toplumsal İkiyüzlülük

Luis Buñuel’in İspanya’da çektiği Viridiana (1961), yönetmenin en çok tartışılan filmleri arasında bulunur. Başrolünde Silvia Pinal’in yer aldığı yapım, dini yaşamı benimsemiş genç bir kadının yardım etme arzusunun gerçek dünyanın çelişkileriyle karşılaşmasını anlatır.

Viridiana’nın insanlara yardım etme isteği, başlangıçta güçlü bir ahlaki ideal olarak görünür. Ancak yönetmen, iyi niyetin tek başına sorunları çözmeye yetmediğini ortaya koyar. İnsanların davranışları, kişisel çıkarları ve toplumsal koşulları devreye girdiğinde iyilik düşüncesi de beklenmedik sonuçlarla karşılaşabilir.

Buñuel’in filmde dini sembollere ve geleneksel ahlak anlayışına yaklaşımı oldukça eleştireldir. Yönetmen, inanç ile davranış arasındaki mesafeyi görünür kılarak insanların savundukları değerlerle gerçek hayatta yaptıkları arasındaki çelişkilere dikkat çeker.

Viridiana, 1961 Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye ödülünü kazandı. Buna karşın İspanya’da büyük tepkiyle karşılandı ve Franco yönetimi tarafından yasaklandı. Film çevresinde ortaya çıkan tartışmalar, Buñuel’in sinemasının yalnızca sanatsal değil, politik ve kültürel açıdan da etkili olduğunu gösterdi.

Burjuva Dünyasına Yönelik Eleştiriler

Buñuel’in filmlerinde sıkça karşılaşılan temalardan biri, toplumun ayrıcalıklı kesimlerinin kendilerini nasıl tanımladığı ve bu kimliği korumak için hangi davranışlara başvurduğudur. Yönetmen, özellikle burjuva yaşamının dışarıdan kusursuz görünen düzenini sorgularken görgü kurallarının ve toplumsal statünün ardındaki yapaylığı açığa çıkarır.

1962 yapımı Öldürücü Melek (El ángel exterminador), bu yaklaşımın çarpıcı örneklerinden biridir. Bir akşam yemeğinde bir araya gelen varlıklı konuklar, açıklanması güç bir nedenle bulundukları mekândan ayrılamaz hâle gelir. Başlangıçta nezaket kurallarını korumaya çalışan topluluk, zaman ilerledikçe düzenini kaybetmeye başlar.

Buñuel, basit görünen bir durum üzerinden uygarlık, özgürlük ve toplumsal davranışlar hakkında sorular yöneltir. Konukların fiziksel olarak oradan ayrılmalarını engelleyen nedenin belirsizliği, filmin etkisini artırır. Asıl mesele, insanların neden çıkamadığından çok, alışılmış düzen ortadan kalktığında nasıl davranmaya başladıklarıdır.

1967 tarihli Gündüz Güzeli (Belle de jour) ise başka bir toplumsal kalıbı sorgular. Catherine Deneuve’ün canlandırdığı Séverine karakteri, dışarıdan bakıldığında düzenli bir evlilik hayatı sürdürürken gizli arzularını farklı bir yaşam alanında deneyimler.

Film, arzu ile toplumsal beklentiler arasındaki çatışmayı ele alır. Buñuel, karakterini kolayca yargılamak yerine onun davranışlarının arkasındaki psikolojik belirsizliklere odaklanır. Gerçekle fantezinin birbirine karışması, izleyicinin gördüklerinin ne kadarının yaşandığını, ne kadarının karakterin iç dünyasına ait olduğunu sorgulamasına yol açar.

Bu eserler, yönetmenin insan doğasına ilişkin yaklaşımını açık biçimde yansıtır. Buñuel’e göre toplumun saygın kabul ettiği kişiler de çelişkilerden, bastırılmış dürtülerden ve tutarsızlıklardan bağımsız değildir.

Luis Buñuel’in Sinema Dilini Özgün Kılan Özellikler

Buñuel’in sanatını belirli bir türün sınırları içinde değerlendirmek zordur. Çünkü yönetmen, gerçeküstücü sinemadan toplumsal dramaya, psikolojik anlatılardan kara komediye kadar farklı biçimlerden yararlanmıştır. Ancak filmleri arasında güçlü bir düşünsel bütünlük bulunur.

Rüyalar ve bilinçaltı: Buñuel, her olayın mantıklı bir açıklaması olması gerektiği düşüncesini reddeder. Beklenmedik görüntüler ve düşsel geçişler, karakterlerin iç dünyasını ve insan zihninin karmaşıklığını anlatmak için kullanılır.

Din ve ahlak: Yönetmen, dini kurumların toplumsal gücünü ve ahlaki kuralların günlük yaşamda nasıl uygulandığını sorgular. İyilik, suçluluk ve erdem gibi kavramları kesin yargılarla açıklamak yerine onların çelişkili yönlerini ortaya çıkarır.

Toplumsal sınıflar: Yoksulluk, ayrıcalıklar ve eşitsizlik, filmografisinin farklı dönemlerinde karşılaşılan temel konulardır. Buñuel, toplumsal statünün insan ilişkilerini nasıl biçimlendirdiğini ve kimi zaman nasıl bir gösteriye dönüştüğünü inceler.

Arzu ve bastırılmış duygular: Karakterleri sıklıkla toplumsal kurallarla kişisel istekleri arasında sıkışır. Bu çatışma, filmlerin psikolojik derinliğini artırırken insan davranışlarının tek bir nedene indirgenemeyeceğini de gösterir.

Kara mizah ve ironi: Yönetmen, ciddi meseleleri zaman zaman gülünç ve absürt durumlarla anlatır. Böylece izleyicinin doğal kabul ettiği davranışlar, beklenmedik bir açıdan görünür hâle gelir.

Bu özellikler, Buñuel’in filmlerinin farklı dönemlerde yeniden keşfedilmesini sağlayan başlıca nedenler arasındadır.

Son Dönem Eserleri ve Ödülleri

1970’li yıllar, Luis Buñuel’in uluslararası başarısının zirveye ulaştığı dönemlerden biri oldu. Bu süreçte Fransız senarist Jean-Claude Carrière ile kurduğu iş birliği, yönetmenin son dönem filmlerinin gelişiminde önemli rol oynadı. İkili, karmaşık toplumsal ve psikolojik meseleleri akıcı hikâyeler ve ince bir mizah anlayışıyla bir araya getirdi.

1970 yapımı Tristana, özgürlük, bağımlılık ve güç ilişkileri üzerinde durur. Catherine Deneuve ile Fernando Rey’in rol aldığı film, genç bir kadının kendisini kuşatan otoriteyle mücadelesini anlatırken kişisel özgürlük arayışının nasıl karmaşık sonuçlar doğurabileceğini gösterir.

1972 tarihli Burjuvazinin Gizli Çekiciliği (Le Charme discret de la bourgeoisie), Buñuel’in en tanınmış yapıtları arasındadır. Filmde bir grup varlıklı insanın birlikte yemek yeme girişimleri sürekli olarak beklenmedik olaylarla kesintiye uğrar. Basit bir toplumsal etkinlik gibi görünen yemek, zamanla karakterlerin statü kaygılarını, ikiyüzlülüklerini ve alışkanlıklarını açığa çıkaran bir anlatım aracına dönüşür.

Yapım, 1973 yılında En İyi Yabancı Dilde Film dalında Akademi Ödülü kazandı. Bu başarı, Buñuel’in sanatsal yaklaşımının uluslararası ölçekte gördüğü kabulün önemli göstergelerinden biri oldu.

1974’te çekilen Özgürlük Hayaleti (Le Fantôme de la liberté), klasik olay örgüsünden uzaklaşarak birbirine beklenmedik biçimde bağlanan sahneler üzerinden ilerler. Film, toplumun normal ve anormal olarak tanımladığı davranışların ne kadar değişken olabileceğini kara mizah yoluyla ele alır.

Yönetmenin son filmi Arzunun O Belirsiz Nesnesi (Cet obscur objet du désir), 1977 yılında gösterime girdi. Fernando Rey’in canlandırdığı Mathieu karakterinin arzuladığı kadına ulaşma çabası, hikâyenin merkezinde yer alır. Kadın karakterin iki farklı oyuncu tarafından canlandırılması, kimlik ve algı konusundaki belirsizliği güçlendirir. Film, arzu edilen şeyin hiçbir zaman bütünüyle sahip olunabilecek bir nesneye dönüşmemesi düşüncesini işler.

Bu yapıt, Buñuel’in yıllar boyunca geliştirdiği sinema dilini son kez güçlü biçimde ortaya koyduğu eserlerden biri olarak değerlendirilir.

Ölümü ve Ardında Bıraktığı Miras

Luis Buñuel, 29 Temmuz 1983 tarihinde Meksiko’da hayatını kaybetti. Yaklaşık altmış yıla yayılan sanat yolculuğu, sinema tarihinin en etkili yönetmenlik kariyerlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Buñuel’in mirası, yalnızca gerçeküstücü filmler çekmiş olmasıyla sınırlı değildir. O, toplumsal gerçekliği ele alırken biçimsel deneylerden yararlanmış; ticari sinemanın olanaklarını kullanırken kişisel sanat anlayışından vazgeçmemiştir. Farklı ülkelerde çalışmasına rağmen filmlerinde tekrar eden temaları ve kendine özgü anlatım biçimini korumuştur.

Yönetmenin eserleri, sonraki kuşak sinemacılar için önemli bir esin kaynağı olmuştur. Özellikle gerçek ile hayal arasındaki sınırları belirsizleştiren anlatımı, kara mizahı ve yerleşik değerleri sorgulama biçimi, modern sinemanın gelişiminde etkili olmuştur.

Sonuç

Luis Buñuel, insanın iç dünyasını ve toplumun görünmeyen çelişkilerini sinemanın merkezine yerleştiren öncü yönetmenlerden biridir. İspanya’da başlayan yaşamı, Meksika’da ve Avrupa’da sürdürdüğü çalışmalarla uluslararası bir sanat yolculuğuna dönüşmüştür. Gerçeküstücülükle şekillenen ilk eserlerinden toplumsal eleştirinin öne çıktığı filmlerine kadar geniş bir alanda üretim yapan yönetmen, sinemanın sınırlarını sürekli genişletmiştir.

Bir Endülüs Köpeği, Los Olvidados, Viridiana, Gündüz Güzeli ve Burjuvazinin Gizli Çekiciliği gibi filmler, onun sanat anlayışının farklı yönlerini ortaya koyar. Bu eserlerde rüyalar, arzular, ahlaki ikilemler ve toplumsal eşitsizlikler birbirini tamamlayan temalar hâline gelir.

Buñuel’in sineması, izleyiciye kolay cevaplar sunmak yerine alışılmış düşünce biçimlerini sorgulatır. Onun kalıcı başarısı, insanı ve toplumu bütün çelişkileriyle ele alırken sinemayı hem estetik bir deneyim hem de eleştirel bir düşünme alanı olarak kullanabilmesinde yatar.Anatole Litvak Kimdir?