James M. Buchanan Jr. Kimdir?

İktisat, Siyaset ve Anayasal Kuralların Kesişimindeki Nobel Ödüllü Ekonomist

Ekonomi denildiğinde akla çoğu zaman piyasalar, fiyatlar, tüketiciler, şirketler ve üretim gelir. Ancak James McGill Buchanan Jr., ekonominin yalnızca piyasadaki alışverişlerden ibaret olmadığını savunan ve dikkatini devletin karar alma mekanizmalarına yönelten önemli iktisatçılardan biridir. Buchanan’ın geliştirdiği yaklaşım, insanların ekonomik alanda gösterdikleri davranışların siyasi alanda da analiz edilebileceği fikri üzerine kuruluydu.

Bu düşünce, 20. yüzyıl iktisat tarihinde önemli bir değişimin önünü açtı. Çünkü Buchanan; seçmenleri, siyasetçileri, bürokratları ve çıkar gruplarını yalnızca siyasi aktörler olarak değil, belirli teşvikler ve tercihler doğrultusunda hareket eden bireyler olarak incelemeye başladı. Böylece ekonomi ile siyaset arasındaki ilişki, daha sistematik bir teorik çerçevede ele alınmaya başladı.

Amerikalı iktisatçı, özellikle kamu tercihi teorisi ve anayasal iktisat alanlarındaki çalışmalarıyla tanındı. 1986 yılında ekonomik ve siyasi karar alma teorisinin sözleşme ve anayasal temelleri üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü.

James M. Buchanan Jr. hangi tarihte doğdu?

James McGill Buchanan Jr., 3 Ekim 1919’da Tennessee’deki Murfreesboro’da doğdu. Akademik hayatının ilk dönemlerinde iktisada doğrudan yönelmedi. Lisans eğitimini bugün Middle Tennessee State University adıyla bilinen kurumda tamamladı ve 1940 yılında mezun oldu.

Ardından Tennessee Üniversitesi’nde yüksek lisans eğitimi aldı. II. Dünya Savaşı sırasında ABD Donanması’nda görev yapan Buchanan, savaş sonrasında akademik kariyerine devam etti.

Onun iktisat düşüncesinin şekillenmesinde özellikle Chicago Üniversitesi yılları belirleyici oldu. Buchanan, 1948 yılında bu üniversiteden doktora derecesini aldı. Chicago’daki akademik ortam ve burada karşılaştığı iktisadi düşünce, ilerleyen yıllarda geliştireceği teorilerin temelinde etkili oldu.

Özellikle ekonomist Frank Knight ve İsveçli iktisatçı Knut Wicksell, Buchanan’ın düşünsel gelişiminde önemli isimler arasında yer aldı. Buchanan daha sonraki çalışmalarında Wicksell’in kamu maliyesi ve kolektif karar alma konusundaki fikirlerinden yoğun biçimde yararlandı.

Buchanan’ın düşünce dünyasını şekillendiren soru

Buchanan’ın iktisat anlayışını anlamanın en kolay yollarından biri, onun üzerinde durduğu temel soruya bakmaktır:

Devlet adına karar veren insanlar neden ve nasıl karar verir?

Klasik ekonomik modellerde tüketicilerin kendi çıkarları doğrultusunda tercih yaptıkları, işletmelerin ise ekonomik hedefler doğrultusunda hareket ettikleri varsayılır. Buchanan ise benzer bir analiz biçiminin kamu sektörüne de uygulanabileceğini düşündü.

Bu bakış açısına göre siyasetçiler, bürokratlar ve seçmenler de belirli teşviklerle karşı karşıyadır. Dolayısıyla kamu politikalarının ortaya çıkışını yalnızca “toplumun yararı” gibi soyut bir amaç üzerinden açıklamak yerine, karar alma sürecindeki kişilerin davranışlarını ve içinde bulundukları kurumsal yapıyı incelemek gerekir.

İşte bu düşünce, daha sonra kamu tercihi teorisi adı verilen yaklaşımın temelini oluşturdu.

Kamu tercihi teorisi nedir?

Buchanan’ın adının en fazla ilişkilendirildiği kavram kamu tercihi teorisidir.

Kamu tercihi teorisi, ekonomi biliminin araçlarını siyasi karar alma süreçlerine uygulayan bir yaklaşım olarak tanımlanabilir. Bu teori kapsamında seçmenler, politikacılar, bürokratlar ve çeşitli çıkar grupları analiz konusu haline gelir.

Buradaki önemli nokta, devletin tek ve bütüncül bir aktör olarak ele alınmamasıdır. Bunun yerine devlet içerisindeki farklı kişilerin ve kurumların hangi teşviklerle hareket ettiği araştırılır.

Örneğin bir hükümetin yeni bir kamu harcaması yapması yalnızca ekonomik ihtiyaçlarla açıklanmayabilir. Seçim dönemleri, seçmenlerin beklentileri, bürokratik kurumların kendi bütçelerini genişletme eğilimleri veya belirli grupların politikalar üzerindeki etkileri de kararın oluşumunda rol oynayabilir.

Buchanan’ın katkısı tam olarak burada ortaya çıkar. Ona göre ekonomik analiz, piyasa mekanizmasıyla sınırlı kalmamalı; kolektif karar alma süreçlerini de kapsamalıdır.

Nobel Komitesi, Buchanan’ın temel katkısını tüketicilerin ve girişimcilerin kararlarını incelemek için kullanılan ekonomik yaklaşımın kamu sektöründeki siyasi karar alma süreçlerine uygulanması olarak değerlendirmiştir.

Gordon Tullock ile başlayan önemli iş birliği

James Buchanan’ın kariyerindeki en önemli akademik ortaklıklardan biri Gordon Tullock ile gerçekleştirdiği çalışmalardır.

İki ekonomistin birlikte hazırladığı The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy, 1962 yılında yayımlandı. Kitap, kamu tercihi teorisinin gelişiminde önemli bir yere sahip oldu.

Buchanan ve Tullock bu çalışmada demokratik toplumlarda kolektif kararların nasıl oluşturulduğunu ve farklı karar alma kurallarının hangi sonuçlara yol açabileceğini inceledi.

Kitabın dikkat çekici taraflarından biri, siyasi kararları ekonomik alışverişe benzer bir analiz çerçevesinde ele almasıydı. Bireylerin farklı tercihlere sahip olduğu bir toplumda ortak kararların hangi kurallarla alınacağı önemli bir ekonomik ve anayasal problem olarak değerlendirildi.

Bu çalışma, Buchanan’ın ilerleyen yıllarda daha ayrıntılı biçimde geliştireceği anayasal iktisat yaklaşımının da önemli temellerinden birini oluşturdu.

Anayasal iktisat yaklaşımı

Buchanan’ın kamu tercihi teorisinden daha geniş bir çerçeveye ulaşan çalışmalarında anayasal iktisat önemli bir yere sahiptir.

Buradaki temel ayrım oldukça önemlidir. Bir politika hakkında karar vermek başka, o kararların hangi kurallara göre alınacağını belirlemek başkadır.

Örneğin vergilerin artırılması veya kamu harcamalarının yükseltilmesi birer politika tercihi olabilir. Ancak vergilerin hangi koşullarda artırılabileceği, bütçe kararlarının hangi kurallara bağlı olduğu veya devletin ekonomik alandaki yetkisinin sınırlarının nasıl belirleneceği anayasal düzeydeki sorulara dönüşür.

Buchanan, bu nedenle ekonomik sonuçları değerlendirirken kuralların kendisinin de analiz edilmesi gerektiğini savundu.

Nobel Komitesi’nin 1986 ödül açıklamasında da Buchanan’ın siyasi karar alma sürecinin “anayasal” düzeyini incelemesine özel önem verilmiştir.

Bu yaklaşım, iktisat araştırmalarında “oyunun kuralları” ile “oyunun sonucu” arasındaki ayrımın daha görünür hale gelmesine yardımcı oldu.

Kamu maliyesine bakışı

Buchanan’ın çalışmalarının önemli bir bölümü kamu maliyesi ile ilgilidir. Ancak onun kamu maliyesine yaklaşımı, yalnızca devletin ne kadar vergi topladığı veya ne kadar harcama yaptığı sorularıyla sınırlı değildi.

Asıl mesele, bu kararların nasıl ortaya çıktığıydı.

Vergiler ve kamu harcamaları siyasi süreçlerin sonucunda belirleniyorsa, bu süreçlerin incelenmesi maliye politikasının anlaşılması açısından da önem kazanıyordu.

Buchanan bu nedenle kamu borcu, vergilendirme, kamu harcamaları ve bütçe politikalarını siyasi karar alma mekanizmalarıyla birlikte değerlendirdi.

1958 tarihli Public Principles of Public Debt ve 1960 yılında yayımlanan Fiscal Theory and Political Economy gibi eserleri bu araştırma çizgisinin önemli örnekleridir.

Geoffrey Brennan ile birlikte kaleme aldığı The Power to Tax ise vergilendirme yetkisinin anayasal boyutunu ele alan çalışmalarından biridir.

Akademik kariyerinde önemli duraklar

Buchanan doktora sonrasında farklı üniversitelerde akademik görevler üstlendi. Tennessee Üniversitesi ve Florida State University bu kariyerin erken dönemindeki önemli duraklar arasındaydı.

1950’li yıllarda Virginia Üniversitesine geçti. Burada kamu tercihi alanındaki araştırmalarını yoğunlaştırdı ve Gordon Tullock başta olmak üzere çeşitli akademisyenlerle ortak çalışmalar yürüttü.

1957 yılında Virginia Üniversitesi bünyesinde kurulan Thomas Jefferson Center for Studies in Political Economy, Buchanan’ın akademik yaklaşımının kurumsallaşması açısından önemliydi.

Daha sonra Virginia Polytechnic Institute’a, yani Virginia Tech‘e geçen Buchanan, burada kamu tercihi araştırmalarının gelişmesine katkıda bulundu.

1969 yılında Virginia Tech’e katılan Buchanan’ın çalışmaları burada Gordon Tullock ve diğer araştırmacılarla birlikte gelişti. Kamu tercihi araştırmalarının önemli merkezlerinden biri haline gelen Center for Study of Public Choice da bu dönemde şekillendi.

1983 yılında ise Buchanan ve bazı çalışma arkadaşları George Mason Universityye geçti. Kamu tercihi araştırmaları da bu üniversitede yeni bir akademik merkez kazandı.

George Mason University ve kamu tercihi ekolü

Buchanan’ın George Mason University’ye geçişi, hem kendi akademik kariyeri hem de üniversitenin iktisat alanındaki konumu açısından önemli bir gelişmeydi.

Burada faaliyet gösteren Center for Study of Public Choice, kamu tercihi alanında araştırmalar yapan önemli akademik merkezlerden biri haline geldi. George Mason University’nin tarihçesine göre Buchanan’ın Nobel ödülünü kazanması, üniversitenin akademik görünürlüğünün artmasına da katkıda bulundu.

Buchanan’ın kurduğu düşünsel gelenek, sonraki araştırmacıların devlet kurumları, seçim mekanizmaları, bürokrasi, vergilendirme ve anayasal kurallar gibi konular üzerinde çalışmalar yapmasına zemin hazırladı.

Nobel Ekonomi Ödülü’nün hikâyesi

1986 yılı, Buchanan’ın kariyerinin en önemli dönüm noktalarından biriydi.

İktisat alanındaki çalışmalarından dolayı Sveriges Riksbank’ın Alfred Nobel Anısına Ekonomi Bilimleri Ödülü kendisine verildi.

Ödülün gerekçesinde Buchanan’ın ekonomik ve siyasi karar alma teorisini sözleşme ve anayasal temeller üzerine kurması öne çıkarıldı.

Bu ödül, kamu tercihi teorisinin ekonomi bilimi içindeki akademik öneminin uluslararası ölçekte tanınması anlamına geliyordu.

Buchanan Nobel konuşmasında kendi düşünsel gelişiminde Knut Wicksell’in etkisini özellikle vurguladı. Wicksell’in kamu maliyesine ilişkin yaklaşımı, Buchanan’ın daha sonraki çalışmalarında siyasi kararların ve uzlaşmanın önemini değerlendirmesine yardımcı oldu.

James Buchanan’ın önemli kitapları

Buchanan oldukça geniş bir akademik külliyat bıraktı. Kitapları farklı dönemlerde kamu maliyesinden bireysel özgürlüklere, anayasal kurallardan siyasi karar alma mekanizmalarına kadar çeşitli konuları ele aldı.

Öne çıkan eserlerinden bazıları şunlardır:

• Public Principles of Public Debt – 1958
• Fiscal Theory and Political Economy – 1960
• The Calculus of Consent – 1962, Gordon Tullock ile
• Public Finance in Democratic Process – 1967
• The Demand and Supply of Public Goods – 1968
• Cost and Choice – 1969
• The Limits of Liberty – 1975
• Freedom in Constitutional Contract – 1977
• The Power to Tax – 1980, Geoffrey Brennan ile
• The Reason of Rules – 1985, Geoffrey Brennan ile
• Liberty, Market and State – 1986

Bu eserlerin tamamı aynı konuyu ele almaz. Bununla birlikte ortak bir düşünsel eksen bulunur: bireysel tercihlerin kolektif kararlarla nasıl birleştiği ve bu kararların hangi kurumsal kurallar içerisinde şekillendiği.

Buchanan’ın iktisada bıraktığı temel miras

James M. Buchanan’ın çalışmalarının kalıcı etkilerinden biri, iktisatçıların kamu sektörünü değerlendirme biçimine yaptığı katkıdır.

Devleti tek bir iradeye sahip, toplumsal refahı otomatik olarak artırmaya çalışan bir mekanizma olarak ele almak yerine, karar alma süreçlerinin içerisindeki aktörlerin davranışlarına odaklanılması Buchanan’ın yaklaşımının temel özelliklerinden biriydi.

Bu bakış açısı sayesinde seçmen davranışı, bürokratik teşvikler, kamu harcamaları, vergilendirme, bütçe açıkları ve anayasal kurallar gibi konular ekonomik analiz açısından daha kapsamlı biçimde tartışılmaya başlandı.

Buchanan’ın yaklaşımı aynı zamanda ekonominin diğer sosyal bilimlerle ilişkisini güçlendirdi. Siyaset bilimi ile iktisat arasındaki kesişim alanlarından biri olan kamu tercihi, zaman içerisinde bağımsız ve geniş bir araştırma alanına dönüştü.

Buchanan hakkında yapılan değerlendirmeler

Buchanan’ın fikirleri ekonomi literatüründe önemli bir yere sahip olmakla birlikte, kamu tercihi teorisinin varsayımları ve kapsamı akademik tartışmalara da konu olmuştur.

Bu tartışmaların bir bölümü, siyasi aktörlerin davranışlarının ekonomik çıkar ve teşviklerle açıklanmasının siyasi kurumların, toplumsal değerlerin ve farklı motivasyonların tamamını ne ölçüde kapsayabileceği üzerine kuruludur.

Bununla birlikte Buchanan’ın akademik etkisini değerlendirirken temel nokta, belirli bir siyasi politikadan ziyade siyasi karar alma mekanizmasını iktisadi araştırmanın konusu haline getirmesidir.

Virginia Tech’in Buchanan üzerine hazırladığı akademik değerlendirmede de onun temel yaklaşımının siyasi alandaki karar vericilerin ekonomik analiz kapsamında incelenmesi olduğu belirtilmektedir.

James M. Buchanan ne zaman öldü?

James M. Buchanan, uzun süren akademik kariyerinin ardından 9 Ocak 2013’te 93 yaşında hayatını kaybetti.

Ölümünün ardından akademik çevrelerde özellikle kamu tercihi teorisi, anayasal iktisat ve kamu maliyesi alanındaki çalışmalarıyla hatırlandı. Virginia Tech ve George Mason University gibi kurumlar onun bilimsel mirasına ilişkin çeşitli çalışmalar yayımladı.

Bugün Buchanan’ın adı özellikle kamu tercihi ve anayasal politik ekonomi araştırmalarıyla birlikte anılmaktadır. George Mason University’deki Center for Study of Public Choice da onun başlattığı akademik geleneğin devam ettiği kurumlardan biridir.

James M. Buchanan neden önemlidir?

James M. Buchanan Jr.’ın ekonomi tarihindeki yerini anlamak için yalnızca Nobel Ödülü’ne bakmak yeterli değildir. Onun asıl etkisi, ekonominin inceleme alanını piyasalardan siyasi karar mekanizmalarına doğru genişleten bir araştırma yaklaşımının gelişmesine yaptığı katkıda görülür.

Buchanan, insanların piyasalarda karar verirken belirli çıkar ve teşviklerden etkilendiği gibi siyasi alanda da benzer davranış kalıplarının ortaya çıkabileceğini savundu. Bu düşünce, devletin ekonomik kararlarını analiz ederken siyasetçilerin, seçmenlerin ve bürokratların davranışlarını da dikkate alan bir yaklaşımın gelişmesini sağladı.

Bunun yanında anayasal iktisat anlayışı, tek tek politikaların ötesine geçerek kararların hangi kurallara göre alındığı sorusunu öne çıkardı.

1986 Nobel Ekonomi Ödülü ile uluslararası düzeyde tanınan Buchanan, böylece 20. yüzyılın iktisat düşüncesinde kamu tercihi ve anayasal iktisat alanlarının öne çıkan isimlerinden biri haline geldi.

Onun çalışmaları, ekonominin yalnızca “kaynaklar nasıl dağıtılır?” sorusuyla ilgilenmediğini; aynı zamanda “kolektif kararlar hangi kurallar altında alınır ve bu kurallar ekonomik sonuçları nasıl etkiler?” sorusunu da inceleyebileceğini gösteren önemli bir akademik miras bıraktı.Clyde Barrow Kimdir?