POP HABER Popüler Haber Sitesi
Hayatı, Saltanatı ve Osmanlı Tarihinde Gerçekleştirdiği Reformlar
Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyıldaki dönüşüm sürecini anlamak için II. Mahmud’un hükümdarlık yıllarını yakından incelemek gerekir. 1808 yılında tahta çıkan ve 1839 yılına kadar Osmanlı tahtında kalan II. Mahmud, devletin askerî gücünü yeniden oluşturmak, merkezî yönetimi sağlamlaştırmak ve geleneksel kurumları çağın koşullarına göre değiştirmek amacıyla önemli adımlar attı. Onun döneminde gerçekleştirilen yenilikler, yalnızca devlet yönetimini değil, eğitimden kıyafet düzenlemelerine, basından sağlık hizmetlerine kadar geniş bir alanı etkiledi.
II. Mahmud’un Osmanlı tarihindeki yerini belirleyen en önemli gelişmelerden biri, 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıdır. Yüzyıllardır Osmanlı ordusunun önemli unsurlarından biri olan bu teşkilatın ortadan kaldırılması, askerî sistemde yeni bir dönemin başlangıcını oluşturdu. Ardından yeni bir ordu kuruldu, devlet bürokrasisi yeniden düzenlendi ve modern eğitim kurumlarının gelişmesi için çalışmalar yapıldı.
Bununla birlikte II. Mahmud’un hükümdarlığı, kesintisiz bir başarı döneminden ibaret değildi. Balkanlar’daki bağımsızlık hareketleri, Rusya ile yaşanan savaşlar ve Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın merkezî yönetime karşı mücadelesi, imparatorluğun siyasi bütünlüğünü tehdit ediyordu. Padişah bir yandan devletin iç yapısını değiştirmeye çalışırken diğer yandan giderek karmaşıklaşan uluslararası sorunlarla uğraşmak zorunda kaldı.
II. Mahmud’un hayatı, siyasi kararları ve reformları, Osmanlı İmparatorluğu’nun geleneksel yönetim biçiminden modern devlet anlayışına geçişini açıklayan önemli bir tarihsel örnektir.
II. Mahmud’un Çocukluk Yılları ve Ailesi
II. Mahmud, 20 Temmuz 1785 tarihinde İstanbul’da dünyaya geldi. Babası Sultan I. Abdülhamid, annesi ise Nakşidil Sultan’dır. Osmanlı hanedanına mensup olan Mahmud, saray ortamında yetiştiği dönemde imparatorluğun karşı karşıya bulunduğu siyasi ve askerî sorunların etkili olduğu bir dünyada yaşadı.
18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Osmanlı Devleti, Avrupa’daki askerî ve teknolojik gelişmelerin gerisinde kalma tehlikesiyle karşı karşıyaydı. Rusya ile yaşanan mücadeleler, ekonomik sorunlar ve merkezî yönetimin taşradaki gücünü korumakta zorlanması, devletin yeniden yapılanmasını gerekli kılıyordu. Avrupa’da ise yönetim biçimleri, askerî teşkilatlar ve toplumsal ilişkiler değişiyordu.
Bu koşullar, Osmanlı yöneticilerinin mevcut kurumları sorgulamasına yol açtı. Özellikle askerî alanda gerçekleştirilen yenilikler, devletin geleceğini güvence altına alma arayışının önemli bir parçasıydı. Ancak bu girişimler, geleneksel ayrıcalıklarını korumak isteyen grupların direnişiyle karşılaşıyordu.
Mahmud’un gençlik yılları da bu mücadelelerin gölgesinde geçti. III. Selim’in ıslahat hareketleri ve ardından yaşanan taht değişiklikleri, Osmanlı hanedanının geleceğini etkileyen gelişmeler arasındaydı. III. Selim’in 1807 yılında tahttan indirilmesi, reform taraftarları ile geleneksel düzeni savunan çevreler arasındaki çatışmayı daha da belirgin hâle getirdi.
Mahmud, başlangıçta hükümdarlığı kesinleşmiş bir veliaht değildi. Ancak hanedan içindeki gelişmeler, kısa süre içerisinde onun Osmanlı tahtına çıkmasına zemin hazırladı.
Tahta Çıkış Süreci ve İlk Siyasi Mücadeleler
II. Mahmud’un padişah olması, 1808 yılında yaşanan çalkantılı olayların sonucunda gerçekleşti. III. Selim’in tahttan indirilmesinin ardından hükümdarlığa getirilen IV. Mustafa, eski düzeni korumaya yönelik bir siyaset izliyordu. Buna karşılık III. Selim’i yeniden tahta çıkarmak isteyen reform taraftarları mücadeleyi sürdürüyordu.
Bu hareketin önde gelen isimlerinden Alemdar Mustafa Paşa, 1808 yılında İstanbul’a gelerek III. Selim’in yeniden hükümdar olmasını sağlamaya çalıştı. Ancak sarayda yaşanan olaylar sırasında III. Selim öldürüldü. Hanedanın hayatta kalan erkek üyelerinden Mahmud ise kurtularak tahtın yeni sahibi oldu.
28 Temmuz 1808 tarihinde Osmanlı padişahı olan II. Mahmud, yaklaşık 23 yaşındaydı. Hükümdarlığının ilk günlerinden itibaren hem siyasi otoritesini korumak hem de devletin karşı karşıya olduğu sorunlara çözüm bulmak zorundaydı.
Alemdar Mustafa Paşa’nın sadrazamlık görevini üstlenmesiyle birlikte merkezî yönetimi güçlendirmeye yönelik yeni girişimler başladı. Taşrada önemli nüfuz sahibi olan ayanların devletle ilişkilerini düzenlemek amacıyla Sened-i İttifak hazırlandı. 1808 tarihli bu belge, padişah ile yerel güçler arasındaki ilişkileri belirli kurallara bağlama çabası açısından Osmanlı siyasi tarihinde önemli bir yere sahiptir.
Ancak Alemdar Mustafa Paşa’nın girişimleri yeniçerilerin tepkisini çekti. Aynı yıl yaşanan ayaklanmada Alemdar Mustafa Paşa öldürüldü ve reform hareketleri ciddi bir darbe aldı.
Bu olaylar, II. Mahmud’un başlangıçta sınırlı bir hareket alanına sahip olduğunu ortaya koydu. Padişah, kendisine karşı çıkabilecek siyasi ve askerî güçleri etkisiz hâle getirmeden kapsamlı değişiklikleri uygulamaya koyamayacağını gördü. Bu nedenle sonraki yıllarda otoritesini aşamalı biçimde güçlendirmeye yöneldi.
Yeniçeri Ocağı’nın Sonu ve Modern Ordunun Kurulması
Osmanlı Devleti’nin askerî yapısında gerçekleştirilen en büyük değişikliklerden biri, II. Mahmud’un 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmasıdır. Bu gelişme, padişahın reform politikasının en belirgin dönüm noktası olarak kabul edilir.
Yeniçeriler, Osmanlı ordusunun kuruluşundan itibaren devletin askerî gücünde önemli bir rol üstlenmişti. Fakat zaman içerisinde ocağın yapısı değişmiş, bazı mensupları askerî görevlerinin ötesine geçerek siyasi gelişmeler üzerinde etkili olmaya başlamıştı. Yeni askerî sistemin kurulmasına yönelik girişimler de bu nedenle güçlü bir direnişle karşılaşıyordu.
III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid adıyla gerçekleştirilen askerî yenilikler, yeniçerilerin muhalefeti sonucunda başarısızlığa uğramıştı. II. Mahmud, benzer bir sonuçla karşılaşmamak için uzun süre hazırlık yaptı. Merkezî yönetimin gücünü artırdıktan sonra yeni bir askerî yapılanma oluşturma girişimini hızlandırdı.
1826 yılında Eşkinci Ocağı’nın kurulması ve yeni eğitim yöntemlerinin uygulanması, yeniçeriler arasında büyük tepkiye neden oldu. İstanbul’da başlayan isyanın ardından padişahın emriyle harekete geçildi ve Yeniçeri Ocağı ortadan kaldırıldı. Osmanlı tarihinde bu olay, Vak’a-i Hayriyye adıyla anıldı.
Ocağın kaldırılması, yalnızca askerî teşkilatın sona erdirilmesi anlamına gelmiyordu. Yeniçerilerin siyasi nüfuzunun kırılması, padişahın devlet yönetimi üzerindeki kontrolünü de güçlendirdi. Bununla birlikte olay sırasında yaşanan şiddet ve sonrasında alınan tedbirler, toplumun çeşitli kesimleri üzerinde ağır sonuçlar doğurdu.
Yeniçerilerin yerine Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye adıyla yeni bir ordu kuruldu. Bu teşkilatta Avrupa ordularından esinlenen eğitim yöntemleri, komuta düzeni ve disiplin anlayışı benimsenmeye çalışıldı.
Yeni ordunun oluşturulması önemli bir adım olsa da askerî dönüşüm kısa sürede tamamlanamadı. Eğitimli subay eksikliği, mali kaynakların yetersizliği ve devam eden savaşlar, Osmanlı ordusunun güç kazanmasını zorlaştırdı. Buna rağmen 1826 sonrasında askerî sistemin yeniden yapılandırılması için daha geniş bir hareket alanı ortaya çıktı.
Merkezî Yönetimi Güçlendiren Düzenlemeler
II. Mahmud’un reform anlayışının temelinde, devletin farklı bölgelerinde etkili olan güç odaklarını merkezî yönetime bağlama düşüncesi bulunuyordu. Padişah, Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığını sürdürebilmesi için kararların İstanbul’dan daha etkili biçimde uygulanması gerektiğine inanıyordu.
Bu amaçla devlet bürokrasisinde çeşitli değişiklikler gerçekleştirildi. Geleneksel yönetim sisteminde farklı görevleri yerine getiren kurumlar yeniden düzenlenirken uzmanlaşmış idari birimlerin oluşturulmasına önem verildi. Böylece askerî, mali ve idari işlerin daha belirgin görev alanlarına ayrılması hedeflendi.
Vakıfların yönetimi de bu dönemde yeniden ele alındı. 1826 yılında Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti’nin kurulmasıyla vakıf gelirleri ve faaliyetleri üzerindeki merkezî denetim artırılmaya çalışıldı. Vakıflar, Osmanlı toplumunda eğitimden sosyal yardımlara kadar birçok hizmeti finanse ettiğinden bu alandaki düzenlemeler ekonomik ve toplumsal açıdan önem taşıyordu.
Taşra yönetiminde ise ayanların ve yerel yöneticilerin bağımsız hareket etme imkânları sınırlandırılmak istendi. Merkezî yönetim, valiler üzerindeki kontrolünü artırarak devlet emirlerinin taşrada uygulanmasını sağlamaya çalıştı.
Bu politikalar, Osmanlı yönetiminin geleneksel güç paylaşımından daha merkezî bir yapıya doğru ilerlemesine katkıda bulundu. Ancak geniş coğrafyaya yayılan imparatorlukta yerel güçlerin etkisini tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmadı. Dolayısıyla merkezileşme, II. Mahmud’un saltanatı boyunca devam eden ve sonraki dönemlerde de önemini koruyan bir süreç olarak kaldı.
Eğitimde Yenilikler ve Modern Kurumların Gelişimi
II. Mahmud’un gerçekleştirdiği değişikliklerin kalıcı olabilmesi için yeni kurumlarda görev yapabilecek eğitimli insanlara ihtiyaç vardı. Bu nedenle askerî okulların geliştirilmesi, sağlık alanında uzman yetiştirilmesi ve teknik bilginin yaygınlaştırılması reform programının önemli unsurları arasında yer aldı.
1827 yılında Tıphane-i Âmire’nin kurulması, Osmanlı’da modern tıp eğitiminin gelişmesi bakımından önemli bir dönüm noktası oldu. Devletin askerî ve sivil sağlık hizmetlerinde ihtiyaç duyduğu personelin yetiştirilmesi amaçlanıyordu. Tıp eğitiminin kurumsallaşması, sonraki yıllarda sağlık alanındaki yeniliklere zemin hazırladı.
Askerî eğitim alanında da önemli adımlar atıldı. Yeni ordunun ihtiyaç duyduğu subayların yetiştirilmesi için modern eğitim yöntemleri benimsenmeye başlandı. II. Mahmud’un saltanatının son döneminde, 1834 yılında Mekteb-i Harbiye’nin kuruluş süreci başlatıldı. Bu kurum, ilerleyen yıllarda Osmanlı ordusunun subay kadrolarının yetiştirilmesinde etkili oldu.
Eğitim reformları yalnızca okul açmakla sınırlı değildi. Avrupa’da gelişen bilimsel ve teknik bilgilerin takip edilmesi, yabancı dil bilen görevlilerin yetiştirilmesi ve tercüme faaliyetlerinin geliştirilmesi de önem kazandı.
Bununla birlikte geleneksel eğitim kurumları varlıklarını sürdürdü. Yeni okulların kurulması, eski eğitim sisteminin bir anda ortadan kaldırıldığı anlamına gelmiyordu. Osmanlı eğitim hayatında geleneksel kurumlarla modern okulların birlikte bulunduğu yeni bir dönem başlamıştı.
Takvîm-i Vekâyi ile Resmî Gazeteciliğin Başlaması
II. Mahmud döneminde devlet ile toplum arasındaki iletişimin geliştirilmesine yönelik önemli bir yenilik de basın alanında gerçekleştirildi. Takvîm-i Vekâyi, 1831 yılında yayımlanmaya başlayarak Osmanlı Devleti’nin ilk resmî Türkçe gazetesi oldu.
Gazetenin temel işlevi, devletin kararlarını ve siyasi gelişmeleri duyurmaktı. Yönetim, gerçekleştirdiği reformların kamuoyuna aktarılması ve resmî bilgilerin daha düzenli biçimde paylaşılması için yeni bir iletişim aracı kazanmıştı.
Takvîm-i Vekâyi’nin yayımlanması, Osmanlı basın tarihinin gelişiminde önemli bir başlangıç oluşturdu. Gazete, devletin duyurularının yanı sıra ülke içindeki gelişmelere ve dış dünyadaki olaylara ilişkin haberlerin aktarılmasına da katkıda bulundu.
Bu dönemde nüfusun ve devlet kaynaklarının daha düzenli biçimde belirlenmesi için çalışmalar da yürütüldü. 1831 yılında gerçekleştirilen nüfus sayımı, askerî ve idari ihtiyaçların karşılanması açısından önem taşıyordu. Sayımın kapsamı ve yöntemleri günümüzün modern nüfus araştırmalarından farklı olsa da devletin insan kaynağını belirleme çabasının önemli bir aşamasıydı.
Kıyafet Reformları ve Osmanlı Toplumundaki Değişim
II. Mahmud, devlet yönetimindeki yeniliklerin yalnızca kurumlarla sınırlı kalmasını istemiyordu. Ona göre yeni yönetim anlayışı, devlet görevlilerinin günlük yaşamında ve dış görünüşünde de kendisini göstermeliydi.
1829 yılında gerçekleştirilen kıyafet düzenlemeleriyle sivil memurların giyim biçimlerinde değişikliğe gidildi. Fes, ceket ve pantolon gibi giysilerin devlet görevlileri arasında yaygınlaşması teşvik edildi. Geleneksel sarık ve kavukların yerine farklı başlıkların kullanılmaya başlanması, dönemin toplumsal hayatında dikkat çekici bir dönüşümdü.
Bu düzenlemelerin amacı, memurlar arasında ortak bir görünüm oluşturmak, devlet hizmetinde disiplin anlayışını güçlendirmek ve yeni bürokratik kimliği belirginleştirmekti. Kıyafetler böylece yalnızca kişisel tercih olmaktan çıkarak yönetim anlayışının sembollerinden biri hâline geldi.
Ancak değişim toplumun bütün kesimlerinde aynı şekilde uygulanmadı. Dinî görevliler, askerler ve sivil memurlar farklı kurallara tabi tutuldu. Geleneksel kıyafetler de varlığını sürdürdü.
II. Mahmud’un kendi görünümünü yeni kıyafet anlayışına uygun biçimde değiştirmesi, reformları bizzat hükümdarın da benimsediğini gösteriyordu. Padişahın portresinin devlet dairelerine asılması ise Osmanlı hükümdarlık geleneğinde farklı bir uygulamaydı. Bu gelişme, devlet otoritesinin görünür kılınmasına yönelik yeni bir yaklaşımın işareti olarak değerlendirilebilir.
II. Mahmud’un Sanata ve Musikeye İlgisi
II. Mahmud, siyasi faaliyetlerinin yanı sıra sanatla ilgilenen bir hükümdar olarak da tanınır. Hat sanatına ve Türk musikisine ilgi göstermiş, Adlî mahlasıyla şiirler yazmıştır. Bu yönü, Osmanlı hanedanının kültürel gelenekleriyle olan bağını ortaya koyar.
Musikiyle ilgilenen padişahın tanbur ve ney gibi enstrümanlara ilgi duyduğu bilinir. Bestekârlık yönü de bulunan II. Mahmud, sanatın saray kültürü içindeki yerini koruyan hükümdarlardan biri olmuştur.
Onun sanata duyduğu ilgi, Osmanlı sarayında sürdürülen kültürel faaliyetlerin devamlılığı açısından önemlidir. Bir taraftan devletin askerî ve idari yapısını değiştirmeye çalışırken diğer taraftan geleneksel sanatlarla ilişkisini korumuştur.
II. Mahmud’un özel hayatı ve ailesi de hanedan tarihinin bir parçasıdır. Çocukları arasında daha sonra tahta çıkacak olan Abdülmecid ve Abdülaziz bulunuyordu. Padişahın 1839 yılında ölümünün ardından Osmanlı tahtına oğlu Abdülmecid geçti.
Dış Politikada Savaşlar ve Bağımsızlık Hareketleri
II. Mahmud’un saltanatında yaşanan dış politika gelişmeleri, reformların uygulanmasını zorlaştıran temel unsurlardan biriydi. Osmanlı Devleti, bir yandan ordusunu yeniden yapılandırmaya çalışırken diğer yandan toprak kayıplarını önlemek ve Avrupa devletlerinin müdahalelerini sınırlandırmak için mücadele ediyordu.
Balkanlar’daki milliyetçi hareketler, imparatorluğun siyasi bütünlüğünü tehdit eden önemli sorunlar arasındaydı. Sırp isyanlarıyla başlayan süreç, 1821 yılında Yunan İsyanı’nın patlak vermesiyle daha geniş bir boyut kazandı.
Yunan isyanı sırasında İngiltere, Fransa ve Rusya’nın Osmanlı yönetimine karşı tutumları belirleyici oldu. 1827 yılında Navarin’de Osmanlı ve Mısır donanmalarının müttefik kuvvetler tarafından yakılması, Osmanlı deniz gücüne büyük zarar verdi.
Bunu 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı izledi. Savaşın Osmanlı Devleti açısından olumsuz sonuçlanması üzerine Edirne Antlaşması imzalandı. Bu gelişmeler, Balkanlar’daki Osmanlı hâkimiyetinin zayıflamasına ve Yunanistan’ın bağımsızlığa ulaşmasına giden sürecin hızlanmasına neden oldu.
Padişahın karşılaştığı bir başka büyük sorun ise Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’ydı. Mısır’da güçlü bir ordu kuran ve yönetimini sağlamlaştıran Mehmed Ali Paşa, zamanla merkezî yönetimden daha geniş yetkiler talep etmeye başladı.
1831 yılında başlayan mücadelede Mısır kuvvetleri Osmanlı ordusunu yenerek Anadolu’ya ilerledi. 1833 tarihli Kütahya Antlaşması sonucunda Mehmed Ali Paşa’nın ailesine Suriye ve Adana çevresinde önemli yönetim yetkileri verildi.
Aynı yıl imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması, Osmanlı-Rus ilişkilerini yeni bir aşamaya taşıdı. Ancak Rusya’nın bölgede nüfuz kazanması, diğer Avrupa devletlerinin de Osmanlı meselesine daha fazla müdahil olmasına yol açtı.
II. Mahmud, Mısır meselesini çözmek amacıyla 1839 yılında yeniden askerî harekâta girişti. Fakat Nizip Muharebesi’nde Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Donanmanın Mehmed Ali Paşa’nın tarafına geçmesi de merkezî yönetimin içinde bulunduğu krizi derinleştirdi.
Bu gelişmeler, II. Mahmud’un saltanatının son döneminde devletin karşı karşıya olduğu sorunların ne kadar ağırlaştığını gösteriyordu.
II. Mahmud’un Ölümü ve Sonrasında Yaşananlar
II. Mahmud, 1 Temmuz 1839 tarihinde İstanbul’da hayatını kaybetti. Sağlık sorunları yaşayan padişah, Osmanlı Devleti’nin hem askerî hem de siyasi açıdan son derece zor bir dönemden geçtiği sırada öldü.
Ölümünden kısa süre önce Nizip’te alınan yenilgi, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ile yaşanan mücadelenin henüz sona ermediğini ortaya koymuştu. Osmanlı donanmasının karşı tarafa geçmesiyle devletin savunma gücü de ciddi biçimde zayıflamıştı.
II. Mahmud’un vefatından sonra tahta oğlu Abdülmecid çıktı. Yeni padişah, babasının başlattığı reform hareketlerini sürdürmeye çalıştı. Aynı yıl ilan edilen Tanzimat Fermanı, Osmanlı yönetiminin yenileşme çabalarını farklı bir hukuki ve idari çerçeveye taşıdı.
II. Mahmud’un İstanbul’daki türbesi, günümüzde Osmanlı tarihinin önemli hükümdarlarından birinin hatırasını yaşatmaktadır. Onun ölümünden sonra da askerî, idari ve toplumsal reformlar Osmanlı siyasetinin temel gündem maddeleri arasında kalmıştır.
II. Mahmud’un Tarihsel Mirası Nasıl Değerlendirilmelidir?
II. Mahmud, Osmanlı İmparatorluğu’nun değişen dünya koşullarına uyum sağlaması gerektiğini kabul eden ve bu amaçla geleneksel kurumlarda köklü değişiklikler yapan hükümdarlardan biridir. Onun döneminde gerçekleştirilen yenilikler, devletin modernleşme sürecinde belirleyici bir rol oynadı.
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, modern ordunun kurulması, bürokrasinin yeniden düzenlenmesi, tıp ve askerî eğitim kurumlarının geliştirilmesi ve resmî gazetenin yayımlanmaya başlaması, bu dönüşümün başlıca örnekleridir. Kıyafet düzenlemeleri ve devlet görevlilerinin çalışma biçimlerindeki değişiklikler de modernleşmenin toplumsal görünümünü oluşturdu.
Bununla birlikte II. Mahmud’un reformlarının bütün sorunları çözdüğünü söylemek mümkün değildir. Osmanlı Devleti, onun döneminde önemli toprak kayıpları yaşadı. Yunanistan’ın bağımsızlığı, Rusya karşısındaki yenilgi ve Mısır meselesi, hükümdarın dış politikadaki sınırlılıklarını ortaya koydu.
Ayrıca merkezî otoriteyi güçlendirmek için uygulanan yöntemler, zaman zaman sert müdahaleleri ve toplumsal çatışmaları beraberinde getirdi. Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması, reformların yalnızca idari kararlarla gerçekleştirilemeyeceğini; siyasi güç dengelerinin de bu süreçte belirleyici olduğunu gösterdi.
Bütün bu yönleriyle II. Mahmud’un saltanatı, Osmanlı tarihinin hem en önemli dönüşüm dönemlerinden biri hem de en zorlu siyasi süreçlerinden biridir. Padişah, imparatorluğu yeniden güçlendirmek amacıyla eski kurumların bir bölümünü ortadan kaldırmış, yeni eğitim ve yönetim modellerinin gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Sonuç olarak II. Mahmud, Osmanlı modernleşmesinin öncü hükümdarlarından biri olarak değerlendirilir. Onun döneminde başlatılan değişiklikler, Tanzimat reformlarının gelişimini etkilemiş ve Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyıldaki dönüşümüne yön vermiştir. II. Mahmud’un mirası, geleneksel yapıyla modern devlet anlayışı arasındaki geçişi anlamak açısından bugün de önemini korumaktadır.İnşirah Hanım Kimdir?
