Dino Risi Kimdir?

Hayatı, Filmleri ve İtalyan Sinemasına Katkıları

İtalyan sinemasının kendine özgü mizah anlayışını dünya çapında tanıtan yönetmenlerden biri olan Dino Risi, yalnızca komedi filmleri çeken bir sinemacı değil, aynı zamanda yaşadığı toplumun değişimlerini perdeye taşıyan güçlü bir gözlemciydi. İnsanların zaaflarını, toplumsal çelişkileri, ahlaki sorunları ve modern hayatın yarattığı dönüşümleri çoğu zaman mizahın arkasına gizleyerek anlatan Risi, İtalyan usulü komedinin (commedia all’italiana) en önemli temsilcileri arasında yer aldı.

Yaklaşık yarım yüzyıla yayılan kariyerinde komediden dramaya, toplumsal hicivden psikolojik gerilime kadar farklı türlerde eserler veren yönetmen, özellikle Vittorio Gassman, Ugo Tognazzi, Alberto Sordi ve Nino Manfredi gibi dönemin önemli oyuncularıyla gerçekleştirdiği çalışmalarla dikkat çekti. Risi’nin sinemasını özel kılan noktalardan biri, seyirciyi güldürürken aynı zamanda içinde yaşadığı toplumun sorunları üzerine düşünmeye zorlamasıydı.

Dino Risi’nin uluslararası alanda en fazla tanınan eserlerinden biri ise Profumo di donnadır. 1974 yılında çekilen film, Giovanni Arpino’nun Il buio e il miele adlı romanından uyarlandı. Film, yıllar sonra Martin Brest tarafından Scent of a Woman (Kadın Kokusu) adıyla yeniden çekildi ve Al Pacino’ya Oscar kazandırdı. Ancak Risi’nin sinema mirası bu yapımdan çok daha geniştir.

Dino Risi kimdir?

Dino Risi, 23 Aralık 1916 tarihinde Milano’da doğdu. Bazı kaynaklarda doğum yılı konusunda farklı bilgiler bulunsa da İtalyan biyografik kaynakları 1916 tarihini esas almaktadır. Risi’nin ailesi sanat ve kültür dünyasına uzak değildi. Babası Arnaldo Risi, La Scala ile bağlantılı bir doktordu. Kardeşi Nelo Risi ise ilerleyen yıllarda şair ve sinemacı olarak tanındı.

Risi’nin çocukluğu Milano’nun kültürel atmosferi içerisinde geçti. Gençlik döneminde edebiyat ve sinemaya ilgi duysa da başlangıçta hayatını sinema üzerine kurmayı düşünmedi. Üniversitede tıp ve psikiyatri eğitimi aldı.

Bu eğitim daha sonra yönetmenlik kariyerinde ilginç bir avantaja dönüştü. Risi, insanların davranışlarını, korkularını ve psikolojik özelliklerini yakından gözlemleyen bir sinemacıydı. Karakterlerinin yalnızca dışarıdan nasıl göründüğüyle değil, onları harekete geçiren duygularla da ilgileniyordu.

Tıp eğitiminden sinemaya

Dino Risi’nin sinema kariyeri II. Dünya Savaşı’nın yarattığı karmaşık ortamın ardından şekillenmeye başladı. Sinemaya doğrudan yönetmen olarak adım atmak yerine çeşitli yapımlarda görev alarak sektörün işleyişini öğrendi.

Özellikle yönetmen Alberto Lattuada ile çalışması onun sinema anlayışının gelişmesinde etkili oldu. Risi, yönetmen yardımcılığı ve farklı teknik görevler sayesinde kamera, kurgu, oyuncu yönetimi ve senaryo gibi alanlarda deneyim kazandı.

İlk döneminde kısa filmler yöneten Risi, uzun metrajlı sinemaya 1950’lerin başında geçti. Vacanze col gangster, onun ilk dönem çalışmalarından biri oldu.

Bu yıllarda İtalya, savaşın yaralarını geride bırakmaya ve ekonomik olarak yeniden yapılanmaya çalışıyordu. Risi’nin ilerleyen yıllarda çektiği filmlerin büyük bölümü, işte bu dönüşümün insan davranışları üzerindeki etkisini konu alacaktı.

İtalyan usulü komedinin önemli ismi

Dino Risi’nin adını İtalyan sinemasında özel bir yere taşıyan en önemli unsur commedia all’italiana, yani İtalyan usulü komedi geleneğidir.

Bu tür, klasik anlamda yalnızca insanları güldürmeyi hedefleyen komediden farklıdır. Günlük yaşamın komik tarafları üzerinden toplumun daha ciddi sorunlarını ele alır. Sınıfsal farklılıklar, siyasi yozlaşma, ekonomik eşitsizlik, aile ilişkileri, tüketim kültürü ve insanların kişisel çıkarları gibi konular mizahi bir çerçevede işlenir.

Dino Risi’nin filmlerinde kahkaha çoğu zaman iki farklı duygu yaratır. Seyirci bir sahneye gülebilir, ancak sahnenin arkasındaki gerçeklik fark edildiğinde aynı olay rahatsız edici bir anlam kazanabilir.

Risi’nin yönetmenlik başarısı büyük ölçüde bu dengeyi kurabilmesinden kaynaklanır.

Poveri ma belli ile gelen popülerlik

Dino Risi’nin kariyerinde Poveri ma belli önemli bir dönüm noktasıdır. 1957 yılında çekilen film, gençlerin yaşamını, aşk ilişkilerini ve dönemin değişen toplumsal alışkanlıklarını mizahi bir anlatımla ele aldı.

Bu yapım Risi’nin geniş seyirci kitleleri tarafından tanınmasını sağladı. Yönetmen bundan sonraki çalışmalarında da popüler sinema ile toplumsal gözlemi bir arada kullanmaya devam etti.

1950’li yılların sonuna doğru Risi artık İtalya’nın önde gelen komedi yönetmenleri arasında görülmeye başlanmıştı. Ancak asıl büyük dönemi 1960’larda başlayacaktı.

Il sorpasso: Bir yolculuktan daha fazlası

Dino Risi denildiğinde mutlaka anılması gereken filmlerden biri Il sorpassodur. 1962 yılında gösterime giren yapımın başrollerinde Vittorio Gassman ve Jean-Louis Trintignant bulunur.

Film, kişilikleri birbirinden oldukça farklı iki erkeğin otomobille çıktıkları yolculuk üzerinden gelişir. Ancak bu yolculuk aslında dönemin İtalya’sını gözlemlemek için kullanılan bir araçtır.

Bir tarafta hayatı fazla ciddiye almayan, özgürlüğüne düşkün ve hızlı yaşamayı seven bir karakter bulunurken diğer tarafta daha sakin, çekingen ve ölçülü bir kişilik vardır.

Bu karşıtlık üzerinden Risi, 1960’ların ekonomik büyüme dönemindeki İtalya’yı ele alır. Tüketim alışkanlıklarının değişmesi, yeni bir yaşam biçiminin ortaya çıkması ve insanların geçmişteki değerlerden uzaklaşması filmin arka planında hissedilir.

Il sorpasso, eğlenceli bir yol filmi gibi başlarken giderek daha düşündürücü bir toplumsal portreye dönüşür. Bu nedenle Risi’nin sinema anlayışını tanımak isteyenler açısından en önemli eserlerinden biridir.

Una vita difficile ve değişen İtalya

Risi’nin toplumsal meseleleri ele aldığı bir diğer önemli filmi Una vita difficiledir.

1961 tarihli yapım, savaş sonrası İtalya’nın değişimini bir insanın yaşamındaki dönüşüm üzerinden anlatır. Savaşın ardından ortaya çıkan umutların zaman içerisinde gerçek hayatın ekonomik ve sosyal koşullarıyla çatışması filmin temel meselelerinden biridir.

Risi burada bireysel hikâyeyle toplumsal tarihi birleştirir.

Karakterlerin idealleri ile gerçek hayat arasındaki mesafe, yönetmenin sıkça üzerinde durduğu konulardan biridir. İnsanların inandıkları değerlerden zamanla uzaklaşmaları veya yaşam koşullarına uyum sağlamak için taviz vermeleri, Risi’nin sinemasında önemli bir yer tutar.

I mostri ve insan doğasına eleştirel bakış

1963 yapımı I mostri, Dino Risi’nin hiciv anlayışını en açık biçimde gösteren filmlerden biridir.

Vittorio Gassman ve Ugo Tognazzi’nin rol aldığı film, birbirinden farklı insan portrelerinden oluşur. Risi, günlük yaşamın içindeki bencillik, fırsatçılık, ikiyüzlülük ve çıkar ilişkilerini kısa ve etkili hikâyeler üzerinden ele alır.

Filmin adı da bu yaklaşımı özetler. Buradaki “canavarlar”, fantastik yaratıklar değil, sıradan insanların içinde bulunan ahlaki zaafların birer temsilidir.

Risi’nin anlatımında toplumdaki sorunların kaynağı yalnızca siyasi veya ekonomik sistemler değildir. İnsanların kişisel tercihleri ve karakter özellikleri de eleştirinin önemli bir parçasıdır.

Bu nedenle I mostri, günümüzde bile güncelliğini koruyan bir hiciv çalışması olarak değerlendirilebilir.

Profumo di donna: Dino Risi’nin dünya çapındaki eseri

Dino Risi’nin uluslararası alanda en çok tanınan filmlerinden biri Profumo di donnadır.

1974 yılında çekilen film, Giovanni Arpino’nun Il buio e il miele romanından uyarlandı. Hikâyenin merkezinde savaşta görme yetisini kaybetmiş emekli bir subay bulunur.

Risi, fiziksel körlüğü yalnızca karakterin başına gelen trajik bir olay olarak kullanmaz. Görme yetisinin kaybedilmesi üzerinden yalnızlık, öfke, gurur ve yaşamla kurulan bağ gibi daha derin meseleleri ele alır.

5

Başroldeki Vittorio Gassman, karakterin sertliği ile kırılganlığını aynı anda yansıtmayı başarır. Risi’nin yönetmenliği ise karakterin dış dünyayla ilişkisini yolculuk ve karşılaşmalar üzerinden geliştirir.

Film, İtalya dışında da büyük ilgi gördü ve Gassman’ın performansı uluslararası ödüllerle karşılandı.

Kadın Kokusu ve Martin Brest bağlantısı

Profumo di donna filminin sinema tarihindeki etkisi, 1992 yılında çekilen Kadın Kokusu (Scent of a Woman) ile daha da büyüdü.

Amerikalı yönetmen Martin Brest, Dino Risi’nin filminden ve Giovanni Arpino’nun romanından hareketle hikâyeyi yeniden yorumladı. Bu kez emekli subay karakterini Al Pacino canlandırdı.

Pacino’nun Frank Slade performansı, oyuncuya 1993 yılında En İyi Erkek Oyuncu Oscar’ını kazandırdı.

Bu yeniden çevrim, Risi’nin 1974 tarihli filminin temel hikâyesini yeni bir kültürel ortamda yeniden yorumladı. Böylece İtalyan sinemasında doğan bir karakter, Hollywood aracılığıyla dünya çapında çok daha geniş bir izleyici kitlesine ulaştı.

Ancak iki film aynı değildir. Brest’in yapımı Amerikan sinemasının anlatım özelliklerini taşırken Risi’nin filmi daha belirgin biçimde İtalyan toplumunun kültürel ve sosyal atmosferine bağlıdır.

Vittorio Gassman ve Dino Risi iş birliği

Dino Risi’nin sinemasını Vittorio Gassman olmadan düşünmek oldukça zordur.

İkili birçok önemli projede birlikte çalıştı. Il sorpasso, I mostri ve Profumo di donna, bu iş birliğinin en bilinen örneklerindendir.

Gassman’ın geniş oyunculuk yelpazesi, Risi’nin karakter merkezli anlatımıyla son derece iyi örtüşüyordu. Gassman bir sahnede komik, diğerinde kibirli veya kırılgan olabilen karakterleri başarıyla canlandırabiliyordu.

Risi’nin yönetmenliği de oyuncunun bu farklı yönlerini ortaya çıkarmasına izin veriyordu.

Bu nedenle Gassman ile Risi arasındaki iş birliği, İtalyan sinemasının önemli yönetmen-oyuncu birlikteliklerinden biri olarak kabul edilir.

Dino Risi’nin sinemasında psikoloji

Dino Risi’nin tıp ve psikiyatri eğitimi, karakterlerinin oluşturulmasında doğrudan hissedilir.

Yönetmenin karakterleri çoğu zaman basit kişiliklerden oluşmaz. Bencil bir insanın bile sevgiye ihtiyacı olabilir; neşeli görünen bir karakterin altında ciddi bir korku bulunabilir.

Risi bu çelişkileri ortaya çıkarmayı sever.

Özellikle Profumo di donna gibi filmlerde karakterlerin psikolojik durumları olayların önüne geçer. Seyirci yalnızca “ne olacak?” sorusunu değil, “bu karakter neden böyle davranıyor?” sorusunu da sormaya başlar.

Bu yaklaşım Risi’nin filmlerini klasik komedilerden ayıran önemli özelliklerden biridir.

Risi’nin mizah anlayışı

Dino Risi’nin mizahı genellikle yumuşak değildir. Yönetmen, insanları güldürmek için karakterlerinin kusurlarını kullanır.

Fırsatçılık, kibir, cinsel ilişkiler, para hırsı, toplumsal statü ve aile içindeki çıkar çatışmaları onun mizahının sık kullandığı konular arasındadır.

Ancak Risi karakterlerini tamamen kötü insanlar olarak sunmaz.

Onların davranışlarını gözlemleyen seyirci, bir süre sonra kendi hayatındaki benzer durumları fark edebilir. Yönetmenin mizahının kalıcı olmasının nedenlerinden biri de budur.

1970’lerde farklı türlere yönelmesi

Risi, kariyerinin ilerleyen dönemlerinde yalnızca komediyle yetinmedi.

In nome del popolo italiano, Mordi e fuggi, Sessomatto, Anima persa ve La stanza del vescovo gibi filmler, yönetmenin farklı anlatım biçimlerine duyduğu ilgiyi gösterir.

In nome del popolo italiano özellikle siyasi ve toplumsal eleştirisiyle dikkat çeker. Hukuk, sermaye ve toplum arasındaki ilişkileri iki güçlü karakter üzerinden tartışır.

Anima persa ise Risi’nin psikolojik gerilim ve karanlık atmosfer konusunda da başarılı olabileceğini gösterir.

Bu filmler, onu yalnızca “komedi yönetmeni” olarak tanımlamanın ne kadar yetersiz olduğunu ortaya koyar.

Televizyon çalışmalarına geçiş

1980’li yıllardan itibaren Dino Risi sinemanın yanı sıra televizyon için de çeşitli projeler gerçekleştirdi.

Televizyonun İtalyan toplumundaki etkisinin giderek artması, yönetmenin bu alana yönelmesinde önemli bir etkendi. Risi, televizyon projelerinde de insan ilişkilerini ve toplumsal meseleleri merkeze almaya devam etti.

Bu dönem çalışmalarında farklı türler ve anlatım biçimleri denedi. Böylece kariyerinin son döneminde de üretkenliğini korudu.

Dino Risi’nin ödülleri

Dino Risi’nin uzun kariyeri boyunca aldığı çeşitli ödüller arasında özellikle Profumo di donna ile elde ettiği başarılar öne çıkar.

Vittorio Gassman’ın performansı Cannes Film Festivali’nde ödüllendirilirken film, uluslararası alanda da önemli bir başarı elde etti.

Risi’nin kariyerine verilen en önemli onurlardan biri ise 2002 Venedik Film Festivali Yaşam Boyu Başarı Altın Aslanı oldu.

Bu ödül, yönetmenin İtalyan ve dünya sinemasına yaptığı katkının uluslararası düzeyde kabul edildiğini gösteriyordu.

Dino Risi’nin son yılları

Dino Risi, yaşamının son dönemlerinde de sinema ve televizyon dünyasından tamamen kopmadı. Otobiyografik çalışmalar kaleme aldı ve kariyerine ilişkin değerlendirmelerini okuyucularla paylaştı.

Oğlu Marco Risi de yönetmen olarak İtalyan sinemasında kendine önemli bir yer edindi. Böylece Risi ailesinin sinema geleneği sonraki kuşağa da taşındı.

Dino Risi, 7 Haziran 2008’de Roma’da 91 yaşında hayatını kaybetti.

Geride çok sayıda film, farklı türlerde eserler ve özellikle İtalyan toplumunun dönüşümünü anlatan güçlü bir sinema mirası bıraktı.

Dino Risi neden önemli bir yönetmendir?

Dino Risi’nin sinema tarihindeki yerini yalnızca film sayısıyla açıklamak mümkün değildir.

Onun asıl başarısı, popüler sinemayla toplumsal eleştiriyi aynı potada eritmesidir. Seyirciye eğlenceli bir hikâye sunarken aynı zamanda insan doğasının karanlık taraflarını da gösterir.

Risi’nin karakterleri kusursuz değildir. Çoğu zaman bencil, korkak, kibirli veya çıkarcı olabilirler. Ancak tam da bu özellikler onları gerçekçi hâle getirir.

Yönetmenin savaş sonrası İtalya’yı anlatma biçimi de dikkat çekicidir. Ekonomik büyüme, tüketim kültürü ve toplumsal değişim, onun filmlerinde bireylerin davranışları üzerinden görünür hâle gelir.

Bu yönüyle Risi’nin filmleri yalnızca eğlencelik yapımlar değil, aynı zamanda dönemin İtalya’sına tutulmuş sinemasal birer ayna niteliğindedir.

Sonuç

Dino Risi, İtalyan sinemasının en özgün ve etkili yönetmenlerinden biridir. 20. yüzyılın ortalarından itibaren geliştirdiği sinema dili, komedi ile toplumsal eleştiriyi birbirinden ayırmadan kullanmasıyla dikkat çeker.

Poveri ma belli ile geniş kitlelere ulaşan Risi, Il sorpasso ile savaş sonrası İtalya’nın değişimini etkileyici bir yol hikâyesi üzerinden anlattı. I mostri ile insan davranışlarının karanlık yönlerini mizahi biçimde ortaya koydu. Una vita difficile ile bireysel hayat ile toplumsal dönüşüm arasındaki ilişkiyi inceledi.

Ancak onun uluslararası mirasında Profumo di donna ayrı bir yere sahiptir. Giovanni Arpino’nun romanından uyarlanan bu film, Vittorio Gassman’ın güçlü oyunculuğuyla İtalyan sinemasının önemli yapımlarından biri hâline geldi. 1992’de Martin Brest tarafından yeniden çekilen Scent of a Woman ve Al Pacino’nun Oscar ödüllü performansı ise Risi’nin hikâyesini yeni bir kuşağa taşıdı.

Dino Risi’nin sinemasının bugün hâlâ değer taşımasının temel nedeni, filmlerindeki insan manzaralarının zamana direnmesidir. Hırs, yalnızlık, bencillik, aşk, korku, toplumsal statü ve yaşam mücadelesi onun karakterlerinde olduğu gibi günümüz dünyasında da varlığını sürdürüyor.

Bu nedenle Dino Risi, yalnızca İtalyan usulü komedinin önemli yönetmenlerinden biri değil; toplumun değişimini insan davranışları üzerinden anlatmayı başarmış, mizahın arkasındaki acı gerçekleri görünür kılmış büyük bir sinema ustasıdır.Martin Brest Kimdir?