POP HABER Popüler Haber Sitesi
Giriş
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, Arapça adıyla Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin ve Fransızca kaynaklarda kullanılan adıyla Groupe de soutien à l’islam et aux musulmans (GSIM), Sahel bölgesinde faaliyet gösteren silahlı cihatçı örgütlerden biridir. El-Kaide ile bağlantılı olan yapılanma, özellikle Mali başta olmak üzere Batı Afrika’nın çeşitli bölgelerinde güvenlik, siyaset ve toplumsal yaşam üzerinde etkili olmuştur. Örgüt, farklı silahlı grupların bir araya gelmesiyle kurulmuş ve zaman içinde Sahel’deki çatışmaların önemli aktörlerinden biri hâline gelmiştir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in ortaya çıkışı, yalnızca radikal ideolojilerin yayılmasıyla açıklanamaz. Mali’de uzun yıllardır devam eden siyasi istikrarsızlık, devlet otoritesinin bazı kırsal bölgelerde zayıflaması, yerel topluluklar arasındaki anlaşmazlıklar ve silahlı grupların sınır aşan faaliyetleri de örgütün gelişimini etkileyen faktörler arasındadır. Bu koşullar, farklı amaçlar ve geçmişler taşıyan silahlı yapıların ortak bir çatı altında birleşmesine zemin hazırlamıştır.
Örgütün faaliyetleri, Mali’nin yanı sıra Burkina Faso ve Nijer gibi ülkelerdeki güvenlik sorunlarıyla da ilişkilidir. Saldırılar, sivillerin yerinden edilmesi, insani yardımların ulaştırılmasındaki güçlükler ve bölgesel istikrarsızlık, bu yapılanmanın etkilerinin yalnızca askerî alanla sınırlı olmadığını göstermektedir.
Bu makalede Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in kuruluş süreci, örgütsel yapısı, ideolojik hedefleri, Sahel bölgesindeki faaliyetleri ve bölge güvenliği üzerindeki sonuçları ele alınmaktadır.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin kimdir?
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, 2017 yılında Mali merkezli çeşitli silahlı cihatçı grupların birleşmesiyle ortaya çıkan ve El-Kaide çizgisinde hareket eden bir örgüttür. Uluslararası literatürde genellikle JNIM veya GSIM kısaltmalarıyla anılır. Türkçede ise Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, İslam ve Müslümanlara Destek Grubu ya da benzer çeviriler kullanılmaktadır.
Örgütün temelinde, daha önce Sahel ve Sahra çevresinde faaliyet göstermiş birkaç silahlı yapılanma bulunur. Bunların başlıcaları Ensarüddin, El-Murabitun ve Mağrip el-Kaidesi’nin Sahra koludur. Birleşmeye katılan yapılanmaların ortak noktası, El-Kaide ile ideolojik veya örgütsel bağlarının bulunması ve bölgede silahlı mücadele yürütmeleridir.
Bu birleşme, örgütün insan kaynağını ve farklı bölgelerdeki bağlantılarını aynı çatı altında toplamasına imkân sağlamıştır. Bununla birlikte, Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’i yalnızca tek bir silahlı grubun devamı olarak değerlendirmek yeterli değildir. Örgüt, farklı yerel ilişkileri, liderlik gelenekleri ve faaliyet alanları bulunan yapıların birleşmesi sonucunda şekillenmiştir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, kendisini dinî gerekçelerle mücadele yürüten bir hareket olarak tanımlasa da sivillere yönelik saldırılar, kaçırma olayları ve şiddet eylemleri nedeniyle uluslararası güvenlik gündeminde yer almaktadır. Birçok devlet ve uluslararası kuruluş, örgütü terör tehdidi kapsamında değerlendirmektedir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin nasıl kuruldu?
Örgütün kuruluşunu anlamak için Mali’de 2012 yılında yaşanan gelişmelere bakmak gerekir. Ülkenin kuzeyinde başlayan isyan, devlet güçleriyle silahlı gruplar arasındaki çatışmaları yoğunlaştırdı. Siyasi kriz ve askerî darbe sonrasında merkezî yönetimin zayıflaması, kuzeydeki bazı yerleşimlerin devlet kontrolünden çıkmasına neden oldu. Bu ortamda ayrılıkçı hareketler ile cihatçı örgütler farklı hedefler doğrultusunda faaliyet gösterdi.
Ensarüddin, bu dönemde Mali’nin kuzeyinde öne çıkan silahlı yapılanmalardan biriydi. İyad Ag Gali liderliğindeki örgüt, bölgedeki siyasi ve toplumsal koşullardan yararlanarak etkisini genişletmeye çalıştı. Mağrip el-Kaidesi’nin Sahra kolu da Sahra Çölü ve çevresinde uzun süredir faaliyet gösteriyordu. El-Murabitun ise bölgedeki cihatçı ağlarla bağlantılı başka bir silahlı yapı olarak ortaya çıkmıştı.
Bu gruplar arasında ideolojik benzerlikler bulunmasına rağmen liderlik, faaliyet alanı ve örgütsel öncelikler bakımından farklılıklar da vardı. Birleşme süreci, bu ayrılıkları kısmen aşarak daha geniş bir yapılanma oluşturma arayışının sonucuydu.
Mart 2017’de Ensarüddin, El-Murabitun, Mağrip el-Kaidesi’nin Sahra kolu ve bu çevrelerle bağlantılı bazı unsurların birleşmesiyle Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin kuruldu. Yeni örgütün liderliğini İyad Ag Gali üstlendi. Birleşme, Sahel’deki El-Kaide bağlantılı grupların ortak bir çerçevede hareket etmesini sağlayan önemli bir gelişmeydi.
Bu adımın temel sonuçlarından biri, daha önce farklı isimler altında faaliyet gösteren yapıların ortak bir örgütsel kimlik kazanması oldu. Birleşme, yalnızca isim değişikliğinden ibaret değildi; aynı zamanda liderlik ilişkilerinin, propaganda faaliyetlerinin ve silahlı mücadele stratejilerinin daha geniş bir çerçevede yürütülmesini amaçlıyordu.
Örgütün liderliği ve örgütsel yapısı
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in en önemli lideri, Tuareg toplulukları içinden gelen İyad Ag Gali’dir. Mali’nin kuzeyindeki siyasi ve toplumsal ilişkileri yakından tanıyan Ag Gali, geçmişte bölgedeki isyan hareketlerinde de rol almıştır. Daha sonra cihatçı çizgiye yönelmiş ve Ensarüddin’in lideri olarak öne çıkmıştır.
Ag Gali’nin liderliği, örgütün yerel koşullarla kurduğu ilişkinin anlaşılması açısından önemlidir. Sahel’deki silahlı hareketler, yalnızca dışarıdan gelen ideolojik etkilerle şekillenmez. Yerel güç mücadeleleri, topluluklar arasındaki anlaşmazlıklar, devletle yaşanan sorunlar ve tarihsel bağlar da örgütlerin gelişiminde rol oynar. Bununla birlikte, yerel toplulukların tamamını silahlı gruplarla özdeşleştirmek doğru değildir; bölge halkları farklı siyasi görüşlere ve güvenlik beklentilerine sahiptir.
Örgütün yapısı, farklı bölgelerde faaliyet gösteren silahlı unsurlardan ve yerel bağlantılardan oluşur. Bu tür yapılanmalarda merkezî liderlik ile bölgesel grupların hareket alanı arasında değişen ilişkiler bulunabilir. Yerel koşulların farklılaşması, örgütün faaliyetlerinin de bölgeden bölgeye değişmesine yol açar.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in örgütsel yapısını değerlendirmek, sahadaki bütün silahlı unsurların her zaman aynı düzeyde kontrol edildiğini varsaymayı gerektirmez. Çatışma bölgelerinde ittifaklar, bağlılıklar ve yerel ilişkiler zaman içinde değişebilir. Bu nedenle örgütün gücüne ilişkin değerlendirmelerde yalnızca liderlik açıklamalarına değil, sahadaki gelişmelere ve güvenilir bağımsız raporlara da bakılması gerekir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in ideolojisi ve hedefleri
Örgüt, Selefi cihatçı bir ideolojik çizgide hareket eder ve El-Kaide’nin küresel cihat anlayışıyla bağlantılıdır. Bu yaklaşım, silahlı mücadeleyi siyasi ve toplumsal düzeni değiştirmek için meşru bir araç olarak sunar. Örgüt, mevcut devlet yapılarını ve bunlarla iş birliği yapan aktörleri kendi ideolojik bakış açısından değerlendirerek şiddet eylemlerini gerekçelendirmeye çalışır.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in hedefleri arasında Mali’deki devlet otoritesine karşı mücadele etmek, kendi yorumuna dayalı bir yönetim düzeni kurmak ve El-Kaide bağlantılı hareketlerin bölgedeki etkisini sürdürmek bulunur. Ancak örgütün açıklamalarında ortaya koyduğu hedeflerle sahadaki uygulamalarını birbirinden ayırmak gerekir. Bir yapılanmanın kendisini hangi kavramlarla tanımladığı, eylemlerinin siviller üzerindeki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.
Örgütün ideolojik yaklaşımı, yalnızca dinî söylemden ibaret değildir. Propaganda faaliyetleri aracılığıyla siyasi olayları yorumlamaya, destek toplamaya ve rakiplerini gayrimeşru göstermeye çalışır. Bu tür söylemler, özellikle devlet hizmetlerinin yetersiz kaldığı veya güvenlik sorunlarının yoğunlaştığı bölgelerde bazı topluluklar üzerinde etkili olabilmektedir. Ancak bu durum, bölge halkının örgütün ideolojisini bütünüyle benimsediği anlamına gelmez.
Sahel’de yaşayan insanların güvenlik, adalet, geçim kaynakları ve kamu hizmetlerine erişim gibi farklı ihtiyaçları vardır. Silahlı grupların bu sorunlardan yararlanması, yerel toplulukların söz konusu gruplarla gönüllü ve kalıcı bir siyasi bağlılık kurduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Baskı, tehdit ve zorla itaat ettirme yöntemleri de bu ilişkilerin oluşumunda rol oynayabilir.
Sahel bölgesinde faaliyet gösterdiği alanlar
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in faaliyetlerinin merkezinde Mali bulunur. Özellikle ülkenin kuzeyindeki ve merkezindeki çatışma alanları, örgütün gelişimi açısından önem taşımıştır. Zaman içinde faaliyetleri Burkina Faso ve Nijer’in bazı bölgelerine de yayılmıştır.
Sahel, Sahra Çölü’nün güneyinde uzanan ve farklı devletleri birbirine bağlayan geniş bir coğrafi kuşaktır. Bu bölgede sınırların uzunluğu, bazı yerleşimlerin merkezî yönetimlerden uzaklığı ve devlet hizmetlerinin eşit dağılmaması güvenlik yönetimini zorlaştırabilir. Silahlı örgütler, bu koşullardan yararlanarak ülkeler arasındaki geçiş alanlarında varlık göstermeye çalışır.
Mali’deki kriz, zamanla ülkenin sınırlarını aşan bölgesel bir güvenlik sorununa dönüşmüştür. Burkina Faso’da artan silahlı saldırılar ve Nijer’in bazı kesimlerinde yaşanan çatışmalar, Sahel’deki güvenlik ortamının birbirine bağlı olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, bölgedeki bütün saldırıları tek bir örgüte bağlamak doğru değildir. Farklı cihatçı gruplar, yerel milisler, ayrılıkçı hareketler ve devlet güçleri arasındaki çatışmalar aynı coğrafyada iç içe geçebilmektedir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in bölgesel etkisi, yalnızca kontrol ettiği veya faaliyet gösterdiği alanlarla ölçülemez. Ulaşımın aksaması, insanların yer değiştirmek zorunda kalması, eğitim ve sağlık hizmetlerinin kesintiye uğraması gibi sonuçlar da örgütün ve genel olarak silahlı çatışmaların etkisini ortaya koyar.
Örgütün faaliyet yöntemleri ve saldırıları
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, silahlı saldırılar, güvenlik güçleriyle çatışmalar, kaçırma olayları ve propaganda faaliyetleriyle gündeme gelmektedir. Örgütün eylemleri, bölgedeki askerî ve siyasi gelişmelerle bağlantılı olarak değişiklik gösterebilir. Özellikle devletin güvenlik kapasitesinin sınırlı olduğu yerlerde yaşanan saldırılar, yerel yönetimlerin ve kamu kurumlarının faaliyetlerini zorlaştırmaktadır.
Örgütün hedef aldığı unsurlar arasında askerî birlikler, güvenlik personeli ve devlet kurumları bulunur. Bunun yanında sivillerin de saldırılardan etkilenmesi, Sahel’deki insani krizin ağırlaşmasına yol açmaktadır. Köylere yönelik saldırılar, tehditler ve zorla yerinden edilmeler, insanların yaşadıkları bölgelerden ayrılmasına neden olabilir.
Silahlı örgütlerin propaganda faaliyetleri de mücadelelerinin önemli bir parçasıdır. İnternet üzerinden yayımlanan açıklamalar ve görüntüler, örgütlerin kendilerini belirli bir siyasi veya ideolojik hareket olarak sunmalarına hizmet eder. Bu içerikler aynı zamanda rakiplere gözdağı vermek ve örgütün etkisini olduğundan daha geniş göstermek amacıyla kullanılabilir. Bu nedenle propaganda materyallerinin bağımsız biçimde doğrulanmadan güvenilir bilgi olarak kabul edilmemesi gerekir.
Örgütün eylemlerinin değerlendirilmesinde saldırıların sayısının yanı sıra siviller üzerindeki etkiler de dikkate alınmalıdır. İnsanların evlerini terk etmek zorunda kalması, tarımsal üretimin aksaması ve temel hizmetlere erişimin azalması, şiddetin uzun vadeli sonuçları arasındadır.
Mali’deki siyasi kriz ve uluslararası müdahaleler
Mali’deki güvenlik sorunu, yalnızca Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in faaliyetlerinden kaynaklanmaz. Ülkede yaşanan siyasi krizler, yönetim değişiklikleri, yerel çatışmalar ve devlet kurumlarının bazı bölgelerdeki sınırlı kapasitesi, güvenlik ortamını etkileyen başlıca unsurlardır.
2013 yılında Fransa öncülüğünde başlatılan askerî müdahale, Mali’nin kuzeyindeki cihatçı grupların ilerleyişini durdurmayı amaçladı. Daha sonraki yıllarda uluslararası askerî ve güvenlik misyonları da bölgede faaliyet gösterdi. Ancak bu girişimler, Sahel’deki silahlı şiddeti kalıcı biçimde sona erdiremedi.
Fransa’nın Barkhane Operasyonu kapsamında yürüttüğü faaliyetler ve Birleşmiş Milletler Mali Çok Boyutlu Entegre İstikrar Misyonu (MINUSMA), bölgenin güvenlik gündeminde önemli yer tuttu. MINUSMA’nın 2023 yılında Mali’den çekilme sürecini tamamlamasıyla uluslararası güvenlik ortamında yeni bir dönem başladı.
Mali’de 2020 ve 2021 yıllarında gerçekleşen darbeler de ülkenin siyasi yönelimini etkiledi. Askerî yönetimin uluslararası ortaklarla ilişkilerinde yaşanan değişimler, güvenlik politikalarının yeniden şekillenmesine neden oldu. Rusya ile geliştirilen güvenlik iş birliği de bu dönemin dikkat çeken gelişmeleri arasında yer aldı.
Bununla birlikte, askerî operasyonların varlığı tek başına kalıcı güvenlik sağlamaya yeterli değildir. Silahlı grupların etkisini azaltmak için kamu yönetiminin güçlendirilmesi, sivillerin korunması, adalete erişimin artırılması ve yerel topluluklarla güven ilişkisinin kurulması da önem taşır.
Sahel’de diğer silahlı örgütlerle ilişkileri
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in faaliyet gösterdiği bölgelerde başka silahlı örgütler de bulunmaktadır. Bunların başında, IŞİD’in Sahel’deki yapılanması gelir. Her iki hareket de cihatçı ideolojik söylemler kullanmasına rağmen aralarında örgütsel ve stratejik farklılıklar vardır.
El-Kaide bağlantılı Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin ile IŞİD bağlantılı gruplar, bazı dönemlerde aynı bölgelerde rakip güçler olarak hareket etmiştir. Bu rekabet, yerel nüfuz alanları ve silahlı hareketlerin bölgedeki konumları üzerinde etkili olmuştur. İki yapı arasındaki çatışmalar, zaten istikrarsız olan güvenlik ortamını daha da karmaşık hâle getirebilir.
Ancak Sahel’deki bütün silahlı grupları aynı ideolojik veya örgütsel kategori içinde değerlendirmek yanıltıcıdır. Bazı gruplar küresel cihatçı ağlarla bağlantılıyken bazıları yerel siyasi, toplumsal veya ekonomik anlaşmazlıklar çerçevesinde ortaya çıkmıştır. Bu farklılıkların göz önünde bulundurulması, bölgedeki çatışmaların daha doğru analiz edilmesine yardımcı olur.
Siviller üzerindeki etkileri ve insani sonuçlar
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in faaliyetleriyle bağlantılı şiddet olayları, Sahel’deki siviller için ciddi güvenlik sorunları yaratmaktadır. Bununla birlikte, bölgedeki insani krizin tamamını yalnızca bu örgütün eylemleriyle açıklamak mümkün değildir. Devlet güçlerinin operasyonları, diğer silahlı grupların saldırıları ve topluluklar arasındaki çatışmalar da sivil kayıplara ve zorunlu göçlere yol açabilmektedir.
Silahlı şiddetin yoğunlaştığı bölgelerde okullar kapanabilir, sağlık hizmetleri aksayabilir ve tarımsal faaliyetler sekteye uğrayabilir. Geçimini tarım ve hayvancılıktan sağlayan aileler için tarlalara veya otlaklara güvenli biçimde erişememek, ekonomik yaşamı doğrudan etkiler. Pazarların ve ulaşım güzergâhlarının güvensizleşmesi de gıda fiyatlarının yükselmesine ve temel ihtiyaçların karşılanmasının zorlaşmasına neden olabilir.
Yerinden edilen insanlar, barınma ve beslenme sorunlarının yanı sıra eğitimden uzak kalma ve aile üyelerinden ayrılma gibi güçlüklerle karşılaşabilir. Çocuklar, kadınlar ve yaşlılar, çatışma ortamında farklı risklerle karşı karşıya kalmaktadır.
Bu nedenle Sahel’deki güvenlik sorununa yönelik çözümlerin yalnızca askerî tedbirlerle sınırlı kalmaması gerekir. İnsani yardım kuruluşlarının erişiminin korunması, yerinden edilen insanların desteklenmesi ve sivillere yönelik ihlallerin soruşturulması da uzun vadeli istikrar açısından önemlidir.
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin neden önemlidir?
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, El-Kaide bağlantılı farklı silahlı yapılanmaları ortak bir çatı altında birleştirmesi ve Sahel’de sınır aşan bir güvenlik tehdidi oluşturması nedeniyle uluslararası açıdan önem taşır. Örgütün faaliyetleri, Mali’nin iç güvenliğiyle sınırlı kalmayarak komşu ülkelerdeki siyasi ve toplumsal gelişmeleri de etkileyebilmektedir.
Sahel’deki istikrarsızlık, Afrika kıtasının diğer bölgeleriyle kurulan ticari ve toplumsal ilişkiler açısından da önemlidir. Güvenliğin bozulması, bölgesel ticaretin aksamasına, kamu kurumlarının zayıflamasına ve ekonomik kalkınma girişimlerinin sekteye uğramasına yol açabilir.
Örgütün etkisini anlamak için üç temel unsur birlikte değerlendirilmelidir: silahlı kapasitesi, yerel topluluklarla kurduğu ilişkiler ve bölgedeki devletlerin yönetim kapasitesi. Bu unsurlardan yalnızca birine odaklanmak, çatışmanın nedenlerini eksik değerlendirmeye neden olabilir.
Kalıcı istikrarın sağlanması, güvenlik operasyonlarının yanı sıra siyasi uzlaşma, etkili kamu hizmetleri, ekonomik fırsatlar ve insan haklarının korunması gibi alanlarda ilerleme kaydedilmesini gerektirir. Bölge halklarının ihtiyaçlarını dikkate almayan politikalar, uzun süredir devam eden sorunların çözümünü zorlaştırabilir.
Sonuç
Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin, 2017 yılında farklı El-Kaide bağlantılı silahlı grupların birleşmesiyle kurulan ve Sahel bölgesindeki çatışmalarda etkili olan cihatçı bir örgüttür. İyad Ag Gali liderliğinde ortaya çıkan bu yapılanma, özellikle Mali’de gelişmiş; faaliyetleri Burkina Faso ve Nijer’in bazı kesimlerinde yaşanan güvenlik sorunlarıyla da ilişkilendirilmiştir.
Örgütün yükselişi, bölgedeki siyasi istikrarsızlık, devlet otoritesinin zayıfladığı alanlar ve uzun süredir devam eden yerel anlaşmazlıklarla yakından bağlantılıdır. Silahlı saldırılar ve sivillerin maruz kaldığı şiddet, yalnızca güvenlik kurumlarını değil, milyonlarca insanın yaşam koşullarını da etkileyen daha geniş bir sorunun parçasıdır.
Sonuç olarak Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin’in anlaşılması, yalnızca örgütün ideolojisini ve liderliğini incelemekle mümkün değildir. Sahel’in siyasi tarihi, toplumsal yapısı, ekonomik koşulları ve uluslararası müdahaleler de değerlendirmeye dâhil edilmelidir. Bölgedeki kalıcı istikrar için sivillerin korunması, kamu kurumlarının güçlendirilmesi ve çatışmaların temel nedenlerinin ele alınması büyük önem taşımaktadır.Hint Altkıtası el-Kaidesi Nedir?
