Siyaset ve Hukuk Felsefesinin En Tartışmalı Düşünürlerinden Birinin Hayatı ve Fikirleri

20. yüzyıl siyaset teorisi ve hukuk felsefesinin en etkili ancak en tartışmalı isimlerinden biri olan Carl Schmitt, devlet, egemenlik, anayasa hukuku ve uluslararası ilişkiler üzerine geliştirdiği fikirlerle modern siyaset düşüncesini derinden etkilemiştir. “Egemen, istisna hâline karar verendir.” sözüyle hafızalara kazınan Schmitt, özellikle egemenlik kavramı, dost-düşman ayrımı ve liberal demokrasi eleştirisiyle tanınmaktadır.

Fikirleri günümüzde hukukçular, siyaset bilimciler, filozoflar ve uluslararası ilişkiler uzmanları tarafından hâlâ yoğun biçimde tartışılmaktadır. Bununla birlikte, Nazi Almanyası döneminde rejimle kurduğu ilişki nedeniyle Schmitt’in yaşamı ve düşünceleri etik ve politik açıdan önemli tartışmaların merkezinde yer almaktadır.

Bu makalede Carl Schmitt’in hayatı, akademik kariyeri, temel eserleri, siyaset teorisi, hukuk anlayışı, Nazi Almanyası ile ilişkisi ve günümüz düşünce dünyasındaki etkisi ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır.

Carl Schmitt’in Hayatı

Carl Schmitt, 11 Temmuz 1888 tarihinde Almanya’nın Plettenberg kentinde Katolik bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.

Babası küçük bir iş insanıydı. Geleneksel Katolik değerlerle yetişen Schmitt, genç yaşlardan itibaren hukuk ve siyaset konularına ilgi duydu.

Berlin, Münih ve Strasbourg üniversitelerinde hukuk eğitimi aldı. Özellikle anayasa hukuku ve devlet teorisi üzerine yoğunlaştı.

Henüz genç yaşlarda yazdığı akademik çalışmalar dikkat çekmeye başladı.

Birinci Dünya Savaşı sırasında çeşitli kamu görevlerinde bulundu. Savaş sonrasında ise Almanya’nın içinde bulunduğu siyasal kriz ortamı onun düşüncelerinin şekillenmesinde önemli rol oynadı.

Weimar Cumhuriyeti Dönemi

I. Dünya Savaşı’nın ardından kurulan Weimar Cumhuriyeti, ekonomik krizler, siyasi kutuplaşmalar ve sık hükümet değişiklikleri nedeniyle istikrarsız bir dönem yaşıyordu.

Carl Schmitt bu dönemde mevcut anayasal düzeni sert biçimde eleştirdi.

Ona göre parlamenter demokrasi giderek işlevini kaybetmişti.

Siyasi partiler ortak karar alma kapasitesini yitirmişti.

Devlet otoritesi zayıflıyordu.

Schmitt, devletin kriz anlarında güçlü karar alma mekanizmalarına ihtiyaç duyduğunu savunuyordu.

Bu nedenle eserleri özellikle anayasa hukuku tartışmalarında büyük yankı uyandırdı.

Egemenlik Kavramı

Carl Schmitt’in en bilinen düşüncesi egemenlik teorisidir.

1922 yılında yayımlanan Siyasal İlahiyat (Politische Theologie) adlı eserinde şu ünlü tanımı yapmıştır:

“Egemen, istisna hâline karar verendir.”

Bu cümle hukuk ve siyaset teorisinin en çok alıntılanan ifadelerinden biridir.

Schmitt’e göre hukuk sistemi her durumu önceden düzenleyemez.

Bazı olağanüstü dönemlerde;

• savaş,
• iç savaş,
• darbe,
• doğal afet,
• büyük ekonomik krizler

gibi durumlarda devlet hızlı karar vermek zorundadır.

İşte bu noktada gerçek egemen ortaya çıkar.

Çünkü olağanüstü hâlin ilan edilmesi hukukun ötesinde siyasal bir karardır.

İstisna Hâli Teorisi

Schmitt’e göre olağan hukuk düzeni her zaman normal şartlar için hazırlanır.

Ancak toplum büyük krizlerle karşılaştığında mevcut hukuk kuralları yetersiz kalabilir.

Bu nedenle devletin kendisini koruyabilmesi için olağanüstü yetkilere sahip olması gerekir.

Bu görüş daha sonra birçok anayasa hukukçusu tarafından tartışılmıştır.

Özellikle;

• terörle mücadele,
• pandemi dönemleri,
• sıkıyönetim uygulamaları,
• ulusal güvenlik politikaları

gibi konular değerlendirilirken Schmitt’in istisna hâli teorisine sıkça atıf yapılmaktadır.

Siyasal Olan Kavramı

1932 yılında yayımladığı Siyasal Olan Kavramı (Der Begriff des Politischen) adlı eser, Schmitt’in en önemli çalışmalarından biridir.

Bu kitapta siyasetin temelini oluşturan unsurun dost-düşman ayrımı olduğunu savunur.

Ona göre;

ahlak,

ekonomi,

hukuk,

din

gibi alanların kendilerine özgü ayrımları vardır.

Siyasetin temel ayrımı ise dost ile düşman arasındadır.

Burada düşman kişisel nefret edilen biri değildir.

Siyasal düşman, toplumsal varlığı tehdit eden kolektif güç anlamına gelir.

Schmitt’e göre devletin temel görevi bu ayrımı yapabilmektir.

Liberal Demokrasi Eleştirisi

Carl Schmitt liberal parlamenter sistemi yoğun biçimde eleştirmiştir.

Ona göre liberalizm;

• sürekli uzlaşma arar,
• karar almada yavaş kalır,
• siyasal çatışmaları gizler,
• gerçek iktidar ilişkilerini perdelemeye çalışır.

Schmitt, siyasetin doğasında çatışmanın bulunduğunu düşünüyordu.

Bu nedenle sürekli uzlaşmaya dayalı siyasal modellerin gerçekçi olmadığını savunmuştur.

Bu görüşleri günümüzde de siyaset teorisinde yoğun biçimde tartışılmaktadır.

Parlamento Eleştirisi

Schmitt’e göre parlamentoların temel işlevi açık tartışmalar yoluyla ortak akla ulaşmaktır.

Ancak modern siyasal sistemlerde bunun gerçekleşmediğini düşünüyordu.

Parti disiplinleri,

çıkar grupları,

lobiler,

ekonomik güç odakları

parlamentoları etkisi altına almıştı.

Bu nedenle parlamenter sistem giderek temsil niteliğini kaybediyordu.

Anayasa Hukuku Çalışmaları

Carl Schmitt anayasa hukukunun gelişmesinde önemli katkılar sunmuştur.

Özellikle anayasanın yalnızca hukuki bir belge olmadığını savunmuştur.

Ona göre anayasa;

bir milletin,

devletin,

egemenliğin

ve siyasal birliğin temel ifadesidir.

Bu nedenle anayasal düzen yalnızca mahkemeler tarafından değil siyasal irade tarafından da korunmalıdır.

Nazi Almanyası ile İlişkisi

Carl Schmitt’in yaşamının en tartışmalı yönü Nazi Almanyası dönemindeki faaliyetleridir.

1933 yılında Adolf Hitler’in iktidara gelmesinin ardından Schmitt, Nazi Partisi’ne katıldı.

Bu dönemde çeşitli resmi görevler üstlendi.

Yazılarında yeni rejimin hukuk anlayışını destekleyen görüşler ileri sürdü.

Özellikle Führer ilkesini hukuki açıdan savunan çalışmaları büyük tartışmalara neden oldu.

Ancak birkaç yıl sonra Nazi yönetimi içerisindeki bazı gruplarla yaşadığı anlaşmazlıklar nedeniyle etkisi azaldı.

1936’dan itibaren rejim içindeki konumu zayıfladı.

Buna rağmen Nazi dönemindeki rolü nedeniyle II. Dünya Savaşı sonrasında yoğun eleştirilere maruz kaldı.

Savaş Sonrası Dönem

II. Dünya Savaşı’nın ardından Carl Schmitt kısa süre gözaltında tutuldu.

Nürnberg Mahkemeleri kapsamında sorgulansa da savaş suçlarından yargılanmadı.

Ancak Nazi geçmişi nedeniyle üniversitelerde görev alması engellendi.

Hayatının geri kalan bölümünü Plettenberg’de geçirdi.

Bu dönemde yazmayı sürdürdü.

Birçok yabancı akademisyen onu ziyaret ederek siyaset teorisi üzerine görüş alışverişinde bulundu.

Başlıca Eserleri

Carl Schmitt oldukça üretken bir yazardı.

En önemli eserleri şunlardır:

• Siyasal İlahiyat (Politische Theologie)
• Siyasal Olan Kavramı
• Anayasa Teorisi
• Parlamenter Demokrasinin Krizi
• Yeryüzünün Nomosu
• Diktatörlük
• Roma Katolikliği ve Siyasal Biçim
• Leviathan Devlet Teorisi

Bu eserlerin büyük bölümü günümüzde siyaset bilimi ve hukuk fakültelerinde okutulmaktadır.

Uluslararası İlişkiler Üzerindeki Etkisi

Schmitt yalnızca hukuk teorisini değil uluslararası ilişkiler disiplinini de etkilemiştir.

Özellikle Yeryüzünün Nomosu adlı eserinde uluslararası düzenin tarihsel gelişimini inceler.

Devletlerin sınırları,

egemenlik,

deniz hukuku,

küresel güç dengeleri

üzerine geliştirdiği fikirler günümüzde jeopolitik analizlerde hâlâ kullanılmaktadır.

Carl Schmitt ve Modern Siyaset

Bugün birçok siyaset bilimci Schmitt’in fikirlerini farklı açılardan yorumlamaktadır.

Özellikle şu alanlarda eserlerine sıkça başvurulmaktadır:

• anayasal krizler,
• olağanüstü hâl uygulamaları,
• güvenlik politikaları,
• devlet teorisi,
• popülizm,
• ulusal egemenlik,
• küreselleşme,
• demokratik meşruiyet.

Fikirleri yalnızca muhafazakâr düşünürler tarafından değil sol siyaset teorisyenleri tarafından da incelenmektedir.

Carl Schmitt’e Yöneltilen Eleştiriler

Schmitt’in düşünceleri kadar siyasi geçmişi de yoğun eleştiri konusu olmuştur.

Başlıca eleştiriler şunlardır:

• Otoriter yönetimlere teorik zemin hazırladığı iddiası.
• Liberal demokrasiyi yeterince önemsememesi.
• Hukukun üstünlüğü ilkesini ikinci plana attığı görüşü.
• Nazi rejimiyle kurduğu ilişki.
• Siyasal çatışmayı gereğinden fazla merkeze koyması.

Bu eleştiriler nedeniyle Schmitt, modern düşünce tarihinin en tartışmalı isimlerinden biri olarak kabul edilir.

Carl Schmitt’in Akademik Mirası

Tüm tartışmalara rağmen Carl Schmitt’in eserleri sosyal bilimlerde önemini korumaktadır.

Bugün;

• hukuk fakültelerinde,
• siyaset bilimi bölümlerinde,
• uluslararası ilişkiler programlarında,
• felsefe kürsülerinde

onun eserleri hem destekleyici hem de eleştirel bir bakışla incelenmektedir.

Özellikle Giorgio Agamben, Chantal Mouffe ve bazı çağdaş siyaset teorisyenleri, Schmitt’in kavramlarını farklı yönlerden yorumlayarak yeni tartışmalara zemin hazırlamıştır.

Carl Schmitt’in Günümüzdeki Önemi

21. yüzyılda yaşanan küresel krizler, terörle mücadele politikaları, pandemi dönemlerinde alınan olağanüstü önlemler ve uluslararası güvenlik sorunları, Carl Schmitt’in fikirlerini yeniden gündeme taşımıştır. Devletlerin kriz anlarında sahip olduğu yetkiler, anayasal sınırlar ve yürütme organının olağanüstü koşullardaki rolü gibi konular, Schmitt’in egemenlik ve istisna hâli teorileri çerçevesinde sıkça tartışılmaktadır.

Bununla birlikte, Schmitt’in düşüncelerini değerlendirirken yalnızca kuramsal katkıları değil, yaşamındaki siyasi tercihleri de göz önünde bulundurmak gerekir. Bir yandan hukuk ve siyaset teorisine önemli kavramlar kazandırmış, diğer yandan Nazi Almanyası ile kurduğu ilişki nedeniyle akademik ve etik açıdan yoğun eleştirilerin hedefi olmuştur. Bu ikili miras, onun eserlerini hem önemli hem de dikkatle okunması gereken metinler hâline getirmektedir.

Sonuç olarak Carl Schmitt, siyaset ve hukuk düşüncesinin en etkili, en üretken ve en tartışmalı isimlerinden biridir. Egemenlik, anayasa, siyasal karar, devlet otoritesi ve uluslararası düzen üzerine geliştirdiği fikirler, aradan geçen onlarca yıla rağmen akademik tartışmaların merkezindeki yerini korumaktadır. Onun çalışmaları, modern devletin sınırlarını ve siyasal iktidarın doğasını anlamak isteyen araştırmacılar için hâlâ temel başvuru kaynakları arasında kabul edilmektedir.Guy Debord Kimdir?