Armen Alchian Kimdir?

Ekonomi Bilimine Katkıları, Hayatı ve Eserleri

Ekonomiyi anlamaya çalışırken yalnızca fiyatlara, arz ve talebe ya da şirketlerin kâr hesaplarına bakmak çoğu zaman yeterli değildir. Çünkü gerçek hayatta ekonomik kararlar belirsizlik, eksik bilgi, rekabet, hukuki kurallar ve farklı teşvikler altında alınır. Armen Alchian, iktisat teorisinin bu gerçeklikten kopmaması gerektiğini savunan ve özellikle mikroekonomi alanında önemli izler bırakan ekonomistlerden biridir.

Alchian’ın çalışmaları; mülkiyet haklarından firma davranışına, bilgi maliyetlerinden ekonomik organizasyona ve belirsizlik altında piyasa süreçlerinden sözleşmelere kadar geniş bir alana yayılır. Onun yaklaşımının ayırt edici tarafı, ekonomik düzeni yalnızca insanların kusursuz biçimde rasyonel kararlar verdiği varsayımıyla açıklamaya çalışmamasıdır.

1914 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin California eyaletinde dünyaya gelen Alchian, akademik yaşamının büyük bölümünü University of California, Los Angeles’ta (UCLA) geçirdi. Burada geliştirdiği araştırma geleneği, sonraki kuşak ekonomistler üzerinde etkili oldu. 2013 yılında hayatını kaybeden Alchian, arkasında özellikle mikroekonomi ve kurumsal iktisat açısından önemli bir akademik miras bıraktı.

Armen Alchian’ın Çocukluğu ve Eğitim Yılları

Armen Albert Alchian, 12 Nisan 1914’te Fresno, California’da doğdu. Üniversite eğitimine Fresno State College’da başlayan Alchian, daha sonra Stanford University’ye geçti. 1936 yılında Stanford’dan lisans derecesini aldı.

Ekonomi alanındaki akademik çalışmalarını Stanford’da sürdürerek doktora eğitimine yöneldi. Doktora çalışmasını 1943 yılında tamamladı. Bu dönemde özellikle ücretler, istihdam ve ekonomik davranışlarla ilgili konular üzerinde çalışmaya başladı.

Alchian’ın kariyerinin ilk yılları yalnızca üniversite ortamıyla sınırlı kalmadı. National Bureau of Economic Research ve Harvard gibi kurumlarda çalışmalar yürüttü. II. Dünya Savaşı sırasında ise U.S. Army Air Forces bünyesinde istatistiksel araştırmalar gerçekleştirdi.

Savaş yıllarında edindiği deneyimler, ekonomik verilerin gerçek dünyadaki problemlerin çözümünde nasıl kullanılabileceğini görmesi açısından önem taşıdı. İstatistik ve ekonomi arasındaki ilişkiye duyduğu ilgi de akademik çalışmalarında kendisini göstermeye devam etti.

UCLA ile Özdeşleşen Akademik Kariyer

Alchian’ın hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri 1946 yılında UCLA’ya katılması oldu. Akademik kariyerinin geri kalanında bu üniversiteyle güçlü bir bağ kurdu.

1958 yılında profesörlüğe yükselen Alchian, UCLA’nın ekonomi bölümünün gelişmesinde etkili isimlerden biri haline geldi. 1984 yılında emekliye ayrılmış olsa da üniversiteyle ilişkisi tamamen sona ermedi. Akademik çalışmalarını uzun yıllar daha sürdürdü.

UCLA’da yalnızca araştırmalarıyla değil, öğrencileri üzerindeki etkisiyle de tanındı. Ekonomik sorunları günlük yaşamdan örneklerle açıklaması ve öğrencileri ezberlenmiş teorik cevaplardan ziyade ekonomik düşünmeye yönlendirmesi, öğretim tarzının temel özellikleri arasında gösterildi.

Bu akademik ortam zamanla belirgin bir UCLA iktisat geleneğinin oluşmasına katkıda bulundu. Bireysel davranış, piyasa süreçleri, bilgi, belirsizlik ve ekonomik kurumlar bu yaklaşımın önemli başlıkları arasında yer aldı.

Alchian’ın Ekonomi Düşüncesinin Temelinde Ne Vardı?

Alchian’ın çalışmalarını birbirine bağlayan en önemli kavramlardan biri belirsizliktir.

Klasik ekonomik modellerde bireylerin ve firmaların belirli amaçlara sahip oldukları ve bu amaçlara ulaşmak için rasyonel seçimler yaptıkları varsayılabilir. Ancak gerçek hayatta karar vericilerin gelecekte ne olacağını bilmeleri mümkün değildir.

Bir şirket yeni bir ürün piyasaya sürdüğünde tüketicilerin nasıl tepki vereceğini kesin olarak bilemez. Bir yatırımcı gelecekteki fiyat hareketlerini kusursuz şekilde tahmin edemez. Bir işveren, çalışanın uzun vadede ne kadar verimli olacağını işe alım sırasında tam olarak göremez.

Alchian’ın yaklaşımı tam olarak bu noktada önem kazanır. Ona göre ekonomik sonuçları açıklamak için her zaman aktörlerin geleceği doğru tahmin ettiğini varsaymak gerekmez. Piyasa mekanizmasının kendisi, farklı kararların sonuçlarını zaman içerisinde seçebilir.

Başarılı stratejiler kullanan işletmeler büyüyebilirken başarısız olanlar küçülebilir veya piyasadan çekilebilir. Böylece ekonomik sistem içerisinde bir tür seçim süreci meydana gelir.

“Uncertainty, Evolution, and Economic Theory” Neden Önemlidir?

Armen Alchian’ın en fazla bilinen çalışmalarından biri 1950 yılında yayımlanan “Uncertainty, Evolution, and Economic Theory” adlı makaledir.

Journal of Political Economy’de yayımlanan çalışma, belirsizlik altında ekonomik davranışın nasıl analiz edilebileceği konusunda farklı bir bakış ortaya koydu. Alchian burada biyolojik evrimdeki seçilim düşüncesinden yararlanarak ekonomik süreçleri değerlendirdi.

Çalışmanın temel fikrini basitleştirerek şöyle açıklamak mümkündür: Bir firmanın piyasada başarılı olabilmesi için yöneticilerinin geleceği kusursuz biçimde tahmin etmesi şart değildir.

Firmalar farklı yöntemler deneyebilir. Bazı yöntemler beklenenden daha iyi sonuç verirken bazıları başarısız olabilir. Kâr elde eden işletmeler faaliyetlerini sürdürme ve büyütme imkânı bulurken sürekli zarar eden işletmeler piyasadan çekilmek zorunda kalabilir.

Bu süreç sonucunda piyasada gözlenen başarı, her zaman önceden yapılmış kusursuz hesaplamaların sonucu olmayabilir. Rekabet ve piyasa seçilimi, hangi uygulamaların sürdürülebilir olduğunu zaman içinde ortaya çıkarabilir.

Alchian’ın bu yaklaşımı, ekonomik analizde “rasyonellik” kavramının nasıl ele alınması gerektiği konusunda önemli tartışmaların gelişmesine katkıda bulundu.

Mülkiyet Hakları Neden Ekonomik Bir Konudur?

Alchian’ın düşüncesinde önemli bir başka alan mülkiyet haklarıdır.

Bir kaynağın kime ait olduğu, o kaynağın nasıl kullanılacağı konusunda doğrudan sonuçlar yaratabilir. Ancak Alchian açısından mülkiyet hakkı yalnızca hukuki bir sahiplik meselesi değildir. Asıl önemli noktalardan biri, bireylerin kaynakları kullanma ve kaynaklardan elde edilen sonuçlar üzerinde sahip oldukları ekonomik haklardır.

Bu konuya ilişkin en önemli çalışmalarından biri 1965 tarihli “Some Economics of Property Rights” başlıklı makalesidir. Çalışmada mülkiyet haklarının ekonomik davranışlar üzerindeki etkileri ele alınır.

Örneğin bir kişinin belirli bir kaynağın kullanımından elde edeceği kazanç üzerinde hakkı varsa, o kaynağı daha verimli kullanmak için farklı teşviklere sahip olabilir. Buna karşılık kullanım hakkının veya elde edilecek getirinin belirsiz olduğu durumlarda ekonomik davranış değişebilir.

Bu nedenle Alchian’ın mülkiyet hakları yaklaşımı, hukuk ile ekonomi arasındaki ilişkinin daha sistematik biçimde incelenmesine katkıda bulundu.

Firma Neden Ortaya Çıkar?

Alchian’ın araştırmalarında cevap aradığı sorulardan biri de firmaların neden var olduğu konusudur.

Ekonomik faaliyetlerin tamamı bireylerin piyasada birbirleriyle ayrı ayrı anlaşmalar yapması yoluyla gerçekleştirilebilir gibi düşünülebilir. Ancak gerçek hayatta bunun yerine birçok faaliyet şirketler içerisinde organize edilir.

Bir otomobil üreticisinin yüzlerce farklı işi tamamen bağımsız kişilerle sürekli olarak yeniden pazarlık yaparak yürütmesi oldukça karmaşık olurdu. Çalışanların, yöneticilerin ve üretim süreçlerinin belirli bir organizasyon içerisinde bir araya getirilmesi bazı ekonomik sorunları azaltabilir.

Alchian, ekonomik organizasyonun bu yönünü bilgi maliyetleri ve koordinasyon sorunlarıyla birlikte ele aldı.

Harold Demsetz ile birlikte 1972 yılında yayımladığı “Production, Information Costs, and Economic Organization” çalışması bu açıdan önemli bir yere sahiptir. Araştırma, üretim faaliyetlerinin organizasyonunda bilgi maliyetlerinin oynadığı role dikkat çekti.

Bu yaklaşım, firmanın yalnızca üretim yapan fiziksel bir yapı olmadığını; aynı zamanda bilgi, sözleşme, koordinasyon ve teşviklerin bir araya geldiği ekonomik bir organizasyon olduğunu ortaya koymaya yardımcı oldu.

Bilgi Maliyetleri Alchian İçin Neden Önemliydi?

Ekonomik kararların arkasında her zaman tam bilgi bulunmaz. İnsanlar bilgi edinmek için zaman harcar, araştırma yapar ve çeşitli maliyetlere katlanır.

Bir tüketicinin otomobil satın almadan önce farklı modelleri araştırması buna basit bir örnektir. Benzer şekilde bir şirketin yeni bir çalışanı işe almadan önce adaylar hakkında bilgi toplaması da ekonomik bir maliyet yaratır.

Alchian’ın çalışmalarında bu tür bilgi maliyetleri, ekonomik organizasyonun anlaşılmasında önemli bir unsur haline gelir.

Bilginin elde edilmesi pahalıysa ekonomik aktörler davranışlarını buna göre şekillendirir. Şirketlerin organizasyon yapıları, sözleşmelerin biçimi ve piyasada gerçekleştirilen işlemler de bu bilgi sorunlarından etkilenebilir.

Dolayısıyla Alchian’ın yaklaşımında ekonomi, yalnızca “hangi mal ne kadar üretilmeli?” sorusundan ibaret değildir. Aynı zamanda bilgiye nasıl ulaşılacağı, kararların nasıl koordine edileceği ve ekonomik aktörlerin birbirleriyle nasıl ilişki kuracağı da ekonomik analizin parçasıdır.

Sözleşmeler ve Ekonomik Organizasyon

Alchian’ın fikirleri sözleşmelerin ekonomik işlevinin anlaşılması bakımından da önemlidir.

İki taraf arasında yapılan bir sözleşme, yalnızca tarafların karşılıklı yükümlülüklerini belirlemez. Aynı zamanda ekonomik teşviklerin ve karar yetkilerinin nasıl dağıtılacağını da etkileyebilir.

Gerçek dünyada sözleşmelerin tamamını gelecekte ortaya çıkabilecek her durumu kapsayacak şekilde hazırlamak mümkün değildir. Çünkü gelecekte hangi koşulların ortaya çıkacağı önceden tam olarak bilinemez.

Bu durum, ekonomik organizasyonların neden farklı sözleşme biçimleri geliştirdiğini açıklamak açısından önemlidir.

Alchian’ın çalışmaları bu nedenle daha sonraki yıllarda gelişen sözleşme teorisi, kurumsal iktisat ve hukuk-ekonomi çalışmalarıyla yakından ilişkilendirildi.

Armen Alchian ve Harold Demsetz

Alchian’ın akademik çalışmalarında Harold Demsetz ile iş birliği özel bir yere sahiptir. İkilinin ortak araştırmaları özellikle firma, bilgi ve ekonomik organizasyon konularında etkili oldu.

Demsetz ile birlikte hazırlanan çalışmalar, ekonomik ilişkilerin yalnızca fiyat mekanizması üzerinden değil, bilgi maliyetleri ve mülkiyet düzenlemeleri üzerinden de incelenebileceğini gösterdi.

Bu yaklaşım daha sonraki iktisat literatüründe genişletildi ve mülkiyet hakları ile ekonomik organizasyon arasındaki ilişki farklı modeller üzerinden araştırıldı.

Alchian’ın akademik mirasının önemli bir özelliği de burada ortaya çıkar. Kendisinin çalışmaları tek başına kapalı bir teori sistemi oluşturmaktan ziyade, daha sonraki araştırmacıların geliştireceği soruların önünü açan bir niteliğe sahiptir.

RAND Corporation’daki Çalışmaları

Alchian’ın kariyerinde akademik çalışmalar kadar dikkat çeken başka bir alan da RAND Corporation ile ilişkisiydi.

Yaklaşık 18 yıl boyunca RAND’da çalışmalar yapan Alchian, ekonomi bilgisinin gerçek hayattaki politika ve karar problemlerinde kullanılmasına katkıda bulundu. UCLA’nın biyografik bilgilerinde RAND döneminin, onun araştırma kariyerinin önemli parçalarından biri olduğu belirtilmektedir.

Bu deneyim, Alchian’ın ekonomi anlayışının yalnızca teorik tartışmalarla sınırlı olmadığını gösterir. Ekonomik düşüncenin savunma, kamu politikası, maliyet analizi ve karar süreçleri gibi alanlarda da kullanılabileceğini ortaya koydu.

Armen Alchian’ın Başlıca Eserleri

Alchian’ın ekonomi literatürüne katkıları çeşitli makale ve kitaplarda ortaya çıktı. Öne çıkan çalışmaları arasında şunlar bulunur:

Uncertainty, Evolution, and Economic Theory

1950 yılında yayımlanan bu makale, belirsizlik ve piyasa süreçleri üzerine Alchian’ın en etkili çalışmalarından biridir. Ekonomik sistemde başarıyı açıklarken evrimsel seçilim ve piyasa mekanizmasına dikkat çeker.

Some Economics of Property Rights

1965 tarihli çalışma, mülkiyet haklarının ekonomik davranışlar üzerindeki etkisini inceleyen önemli metinlerden biridir. Alchian’ın mülkiyet hakları ekonomisine ilişkin yaklaşımının temel kaynaklarından kabul edilir.

Production, Information Costs, and Economic Organization

Harold Demsetz ile birlikte hazırlanan 1972 tarihli çalışma, üretim ve ekonomik organizasyon arasındaki ilişkiyi bilgi maliyetleri üzerinden ele alır.

University Economics

William R. Allen ile birlikte hazırladığı University Economics, ekonomi eğitiminde uzun süre kullanılan önemli ders kitaplarından biri oldu. UCLA’nın Alchian biyografisinde kitabın birden fazla baskıya ulaştığı belirtilmektedir.

Economic Forces at Work

1977 yılında yayımlanan Economic Forces at Work, Alchian’ın çeşitli çalışmalarını bir araya getiren önemli eserlerinden biridir. Kitap, onun farklı ekonomik meseleler karşısındaki yaklaşımını toplu biçimde inceleme fırsatı sunar.

Armen Alchian’ın İktisat Bilimine Bıraktığı Miras

Alchian’ın ekonomi düşüncesinin etkisi belirli bir teoriyle sınırlı değildir. Onun çalışmaları, ekonomik olayların gerçek dünyadaki karmaşıklığı dikkate alınarak incelenmesi gerektiğine yönelik güçlü bir yaklaşım ortaya koydu.

Özellikle üç alan Alchian’ın mirasının anlaşılması açısından öne çıkar.

İlk olarak belirsizlik gelir. Ekonomik aktörlerin geleceği tam olarak bilemediği bir dünyada piyasa mekanizmasının nasıl çalıştığı sorusuna odaklandı.

İkinci önemli alan mülkiyet haklarıdır. Kaynakların kullanım ve gelir haklarının ekonomik teşvikleri değiştirebileceğini gösteren çalışmalar yaptı.

Üçüncü alan ise ekonomik organizasyondur. Firmaların, sözleşmelerin ve piyasa ilişkilerinin bilgi ve koordinasyon maliyetleriyle bağlantısını araştırdı.

Bu üç konu aslında birbirinden bağımsız değildir. Belirsizlik bilgi sorunlarını ortaya çıkarır; bilgi sorunları ekonomik organizasyon biçimlerini etkileyebilir; mülkiyet hakları ise tarafların sahip olduğu teşvikleri değiştirebilir.

Armen Alchian Ne Zaman Öldü?

Armen Alchian, uzun bir akademik yaşamın ardından 19 Şubat 2013’te, Los Angeles’taki evinde 98 yaşında hayatını kaybetti. UCLA tarafından yayımlanan anma yazısında Alchian’ın üniversiteye ve ekonomi disiplinine yaptığı uzun süreli katkılar vurgulandı.

1996 yılında American Economic Association Distinguished Fellow seçilmesi, kariyerinin önemli akademik onurlarından biriydi.

Alchian’ın uzun akademik yaşamı boyunca yetiştirdiği öğrenciler ve etkilediği araştırmacılar da onun mirasının devam etmesinde önemli rol oynadı.

Sonuç: Armen Alchian Kimdir?

Armen Alchian, 20. yüzyılın önemli Amerikalı ekonomistlerinden biri olarak özellikle mikroekonomi, mülkiyet hakları, firma teorisi, ekonomik organizasyon ve belirsizlik konularındaki çalışmalarıyla tanınır.

Onun ekonomi anlayışının merkezinde gerçek dünyanın kusursuz bilgiye sahip bireylerden oluşmadığı fikri bulunur. İnsanlar geleceği tam olarak bilemez, firmalar her zaman doğru karar veremez ve ekonomik sonuçlar çoğu zaman planlanan sonuçlardan farklılaşabilir. Buna rağmen piyasa mekanizması, rekabet ve ekonomik teşvikler zaman içerisinde belirli davranışların öne çıkmasına yol açabilir.

Alchian’ın 1950 yılında yayımladığı Uncertainty, Evolution, and Economic Theory, belirsizlik altında piyasa süreçlerini anlamak açısından önemli bir çalışma olurken; Some Economics of Property Rights mülkiyet haklarının ekonomik yönünü öne çıkardı. Harold Demsetz ile gerçekleştirdiği çalışmalar ise bilgi maliyetleri ve ekonomik organizasyon konularının daha ayrıntılı biçimde incelenmesine katkıda bulundu.

Bu nedenle Armen Alchian kimdir? sorusunun yanıtı yalnızca “Amerikalı bir ekonomist” ifadesiyle sınırlı değildir. Alchian, ekonomik sistemin nasıl çalıştığını anlamak için belirsizlik, rekabet, bilgi, teşvikler ve kurumların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunan önemli bir iktisat düşünürüdür. UCLA’daki uzun akademik kariyeri ve eserleri, onun modern mikroekonomi ve kurumsal iktisat literatüründeki kalıcı yerini oluşturmuştur.Ronald Coase Kimdir?