İşlem Maliyetleri ve Mülkiyet Haklarıyla Ekonomiyi Yeniden Düşündüren İktisatçı
Ekonomi denildiğinde çoğu zaman akla fiyatlar, piyasalar, tüketiciler, üreticiler ve arz-talep ilişkisi gelir. Ancak ekonomik hayatın nasıl organize edildiğini anlamak için bundan daha temel sorular sormak gerekir: Şirketler neden vardır? Bazı işler neden piyasadan satın alınırken bazıları işletmelerin kendi bünyesinde gerçekleştirilir? Mülkiyet haklarının belirlenmesi ekonomik kararları nasıl etkiler? İnsanların anlaşmaya varması neden her zaman kolay değildir?
İngiliz ekonomist Ronald Harry Coase, kariyeri boyunca özellikle bu soruların peşinden gitti. Ekonomik faaliyetlerin yalnızca fiyat mekanizmasıyla açıklanamayacağını savunan Coase, gerçek dünyada yapılan işlemlerin bilgi toplama, pazarlık, sözleşme hazırlama ve denetim gibi çeşitli maliyetler içerdiğine dikkat çekti.
1937 yılında yayımlanan “The Nature of the Firm” ve 1960 tarihli “The Problem of Social Cost” çalışmaları, onun ekonomi düşüncesindeki yerini belirleyen iki temel eser oldu. Firma teorisi, işlem maliyetleri, dışsallıklar, mülkiyet hakları ve hukuk-ekonomi ilişkisi alanlarında kalıcı bir etki bırakan Coase, 1991 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü.
Ronald Coase’un Çocukluğu ve Eğitim Yılları
Ronald Harry Coase, 29 Aralık 1910’da Londra’nın Willesden bölgesinde dünyaya geldi. İngiltere’de yetişen Coase, gençlik yıllarından itibaren ekonomik sistemlerin nasıl çalıştığıyla ilgilenmeye başladı.
Üniversite eğitimi için London School of Economics’e (LSE) giden Coase, 1932 yılında Bachelor of Commerce derecesini aldı. Akademik gelişiminde LSE’deki eğitim ortamının yanı sıra ekonomist Arnold Plant de etkili oldu.
Coase’un düşünce dünyasının şekillenmesinde erken dönem Amerika deneyiminin de ayrı bir yeri vardır. Öğrencilik yıllarında Amerika Birleşik Devletleri’ni ziyaret eden Coase, farklı işletmelerin nasıl organize edildiğini gözlemleme fırsatı buldu. Bu deneyimler, daha sonra üzerinde çalışacağı temel sorulardan birinin ortaya çıkmasına yardımcı oldu:
Piyasa zaten ekonomik faaliyetleri koordine edebiliyorsa, şirketlerin ortaya çıkmasına neden ihtiyaç vardır?
Bu soru basit görünse de Coase’un ekonomi tarihindeki en önemli katkılarından birinin başlangıç noktası oldu.
Coase’un Ekonomiye Getirdiği Farklı Bakış
Coase’un çalışmalarını anlamanın en kolay yollarından biri, onun ekonomiye gerçek hayattaki işlemler üzerinden bakmasıdır.
Teorik olarak bir işletmenin ihtiyaç duyduğu her şeyi piyasadan satın alması mümkün olabilir. Bir şirket çalışanlarını, hammaddelerini, teknik hizmetlerini ve diğer ihtiyaçlarını ayrı ayrı sözleşmeler aracılığıyla temin edebilir.
Fakat gerçek hayatta bu süreç ücretsiz değildir.
Uygun bir tedarikçi bulmak zaman alabilir. Fiyat araştırması yapılması gerekir. Tarafların şartlar üzerinde anlaşması gerekebilir. Sözleşmeler hazırlanabilir. Ürün veya hizmetin kalitesinin kontrol edilmesi gerekebilir. Anlaşmazlık çıkması durumunda hukuki süreçler devreye girebilir.
İşte Coase, bütün bu faaliyetlerin ekonomik bir karşılığı olduğunu vurguladı.
Bu maliyetleri işlem maliyetleri olarak değerlendiren yaklaşım, piyasa ile firma arasındaki ilişkinin yeniden ele alınmasına zemin hazırladı.
“The Nature of the Firm” Neyi Açıklıyordu?
Coase’un 1937 yılında yayımlanan “The Nature of the Firm” adlı makalesi, modern firma teorisinin gelişiminde önemli bir yere sahiptir.
Makalenin temel sorusu oldukça çarpıcıdır: Firmalar neden vardır?
Eğer fiyat mekanizması üreticiler ile tüketicileri ve farklı işletmeleri birbirine bağlayabiliyorsa, neden bütün ekonomik faaliyetler piyasada gerçekleşmez?
Coase’un açıklaması işlem maliyetlerine dayanıyordu.
Piyasa üzerinden yapılan her işlem belirli maliyetler doğurur. Bir işletme dışarıdan hizmet almak istediğinde karşı tarafı araştırmak, anlaşma yapmak ve sözleşmenin uygulanmasını takip etmek zorunda kalabilir.
Buna karşılık aynı iş firmanın kendi bünyesinde gerçekleştirildiğinde bazı piyasa işlemlerinin yerine işletme içindeki yönetim mekanizması geçer.
Örneğin bir otomobil üreticisi belirli bir parçayı başka bir firmadan satın alabilir. Ancak bu parçayı sürekli dışarıdan almak yerine kendi fabrikasında üretmeye karar vermesi de mümkündür. Hangi yöntemin tercih edileceği, yalnızca parçanın üretim maliyetiyle değil, piyasada işlem yapmanın ve şirket içinde organizasyon kurmanın maliyetleriyle de ilgilidir.
Böylece firma, piyasanın alternatifi olan bir ekonomik koordinasyon biçimi haline gelir.
İşlem Maliyetleri Neden Önemlidir?
İşlem maliyetleri, Coase’un ekonomi anlayışının merkezinde bulunur.
Ekonomik bir işlemin maliyeti yalnızca satın alınan mal veya hizmetin fiyatından oluşmaz. İşlemin gerçekleştirilmesi için harcanan zaman, bilgi edinme çabası, pazarlık, sözleşme, denetim ve uyuşmazlık çözümü gibi süreçler de ekonomik kaynak gerektirir.
Bu bakış açısı, gerçek hayattaki şirketlerin neden belirli faaliyetleri kendi bünyelerinde topladığını açıklamak açısından önemlidir.
Bir işletme açısından dışarıdan hizmet almak her zaman daha ucuz olmayabilir. Aynı şekilde her faaliyeti şirket içinde gerçekleştirmek de otomatik olarak avantaj sağlamaz. Firma büyüdükçe yönetim ve koordinasyon maliyetleri de artabilir.
Dolayısıyla Coase’un yaklaşımında piyasa ile firma arasında bir denge söz konusudur.
İşlemleri piyasada gerçekleştirmenin maliyeti yükseldiğinde faaliyetlerin firma içerisinde organize edilmesi anlam kazanabilir. Bunun tersine, işletme içindeki organizasyon maliyetleri yükseldiğinde piyasadan hizmet almak daha uygun bir seçenek haline gelebilir.
Bu düşünce daha sonra işlem maliyeti ekonomisinin gelişmesinde önemli bir temel oluşturdu.
Coase Teoremi Nedir?
Ronald Coase’un adıyla özdeşleşen bir diğer kavram ise Coase Teoremidir.
Teorem, özellikle dışsallıklar ve mülkiyet hakları bağlamında ele alınır. Basitleştirilmiş biçimde ifade edildiğinde, mülkiyet haklarının açık biçimde tanımlandığı ve tarafların pazarlık yapmasının maliyetsiz veya çok düşük maliyetli olduğu varsayımsal koşullarda, tarafların anlaşarak kaynakların kullanımını etkin bir noktaya taşıyabilecekleri fikrine dayanır.
Burada önemli olan nokta, mülkiyet hakkının kime ait olduğundan ziyade, hakların açık biçimde tanımlanması ve tarafların bu haklar üzerinde pazarlık yapabilmesidir.
Ancak bu yaklaşım gerçek dünyanın bütün sorunlarını ortadan kaldıran bir formül olarak değerlendirilmemelidir. Gerçek ekonomilerde pazarlık maliyetleri vardır. Taraflar eşit bilgiye sahip olmayabilir. Hukuki süreçler zaman ve para gerektirebilir. Çok sayıda tarafın bulunduğu durumlarda anlaşma sağlamak daha da karmaşık hale gelebilir.
Dolayısıyla Coase’un çalışmaları, işlem maliyetlerinin olmadığı varsayımsal durum ile gerçek dünyanın koşulları arasındaki farkın görülmesine de yardımcı olur.
“The Problem of Social Cost” ve Dışsallıklar
Coase’un ekonomi literatüründeki ikinci büyük çalışması “The Problem of Social Cost” oldu. İlk kez 1960 yılında yayımlanan makale, dışsallıkların ekonomik analizinde önemli bir dönüm noktası kabul edilir.
Dışsallık, ekonomik bir faaliyetin o faaliyetin doğrudan tarafları olmayan üçüncü kişiler üzerinde oluşturduğu maliyet veya faydadır.
Bir fabrikanın üretim faaliyetleri sonucunda çevrede yaşayan insanların zarar görmesi buna örnek olarak gösterilebilir. Fabrika açısından üretim ekonomik bir faaliyetken, ortaya çıkan çevresel zarar başka insanların yaşamını etkileyebilir.
Coase bu tür durumlarda sorunun yalnızca “kim zarar veriyor?” sorusuyla ele alınmaması gerektiğini savundu. Çünkü ekonomik faaliyetler çoğu zaman tarafların birbirleri üzerindeki etkilerini beraberinde getirir.
Bu nedenle mülkiyet haklarının nasıl tanımlandığı, tarafların pazarlık yapabilme imkanları ve işlemlerin maliyeti önem kazanır.
Bu yaklaşım, dışsallıklarla ilgili ekonomik tartışmaların hukuk kurallarıyla birlikte değerlendirilmesine de katkıda bulundu.
Mülkiyet Hakları Coase İçin Neden Önemliydi?
Coase’un çalışmalarında mülkiyet hakları önemli bir yere sahiptir.
Bir kaynağın kullanım hakkının kimde olduğu, ekonomik aktörlerin davranışlarını etkileyebilir. Ancak tek başına mülkiyet hakkının belirlenmesi yeterli değildir. Bu hakkın devredilebilir olması, tarafların pazarlık yapabilmesi ve anlaşmaların uygulanabilir olması da ekonomik sonuçlar açısından önem taşır.
Örneğin bir işletmenin faaliyetinin başka bir işletme üzerinde oluşturduğu maliyet söz konusu olduğunda, tarafların haklarının ne olduğu açık değilse anlaşmaya ulaşmak zorlaşabilir.
Coase’un yaklaşımı burada hukukun ekonomik düzen üzerindeki etkisini görünür hale getirir.
Bu nedenle onun çalışmaları yalnızca ekonomi bölümlerinde değil, hukuk ve ekonomi araştırmalarında da etkili oldu.
Ronald Coase ve Hukuk-Ekonomi İlişkisi
Ronald Coase, hukuk ile ekonominin birbirinden tamamen bağımsız alanlar olarak incelenmesinin bazı ekonomik sorunları anlamayı zorlaştırabileceğini gösteren isimlerden biri oldu.
Mülkiyet hakları, sözleşmeler, sorumluluk kuralları ve düzenlemeler ekonomik aktörlerin davranışlarını değiştirebilir. Bu nedenle hukuki kuralların ekonomik sonuçlarının araştırılması önemli bir akademik alan haline geldi.
Coase’un çalışmalarının ardından law and economics, yani hukuk ve ekonomi yaklaşımı daha geniş bir araştırma alanına dönüştü.
Coase, kariyerinin önemli bir bölümünü Chicago Üniversitesi bünyesinde geçirdi. 1964 yılında Chicago Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne katıldı ve burada hukuk ile ekonomi arasındaki disiplinlerarası çalışmaların gelişimine katkı sağladı.
Ayrıca Journal of Law and Economics dergisinin editörlüğünü 1964 ile 1982 yılları arasında yürüttü. Bu görev, hukuk ve ekonomi alanındaki akademik tartışmaların gelişmesinde önemli bir platform oluşturdu.
Ronald Coase’un Diğer Araştırma Konuları
Coase’un akademik ilgileri yalnızca firmalar ve dışsallıklarla sınırlı değildi.
Kamu hizmetleri, yayıncılık, radyo frekanslarının kullanımı, deniz fenerleri, düzenlemeler ve ekonomik kurumların işleyişi gibi farklı konular üzerinde de çalıştı.
Özellikle ekonomik kurumların gerçek hayatta nasıl çalıştığını anlamaya yönelik araştırmaları, onu soyut teoriden ziyade kurumların fiili işleyişine odaklanan ekonomistler arasında öne çıkardı.
Önemli eserleri arasında şunlar yer alır:
- The Nature of the Firm
- The Problem of Social Cost
- The Lighthouse in Economics
- The Federal Communications Commission
- The Institutional Structure of Production
- The Firm, the Market and the Law
- Essays on Economics and Economists
Bu eserlerin ortak noktasında, ekonomik sistemin arkasındaki kurumların ve karar mekanizmalarının incelenmesi bulunur.
Ronald Coase Nobel Ödülü’nü Neden Aldı?
Ronald Coase, 1991 yılında Ekonomi Bilimleri alanında Nobel Ödülü’ne layık görüldü.
Nobel Komitesi, ödülü Coase’un işlem maliyetlerinin ve mülkiyet haklarının ekonomik kurumların yapısı ve işleyişindeki önemini keşfetmesi ve açıklaması nedeniyle verdi.
Coase’un Nobel’e uzanan çalışmaları özellikle iki temel eksen üzerinde şekillendi: firmaların ekonomik organizasyon içerisindeki rolü ve sosyal maliyet sorunlarının mülkiyet hakları ile işlem maliyetleri açısından değerlendirilmesi.
Bu iki alan, onun ekonomi düşüncesinin birbirini tamamlayan parçaları olarak görülebilir.
Bir tarafta “Firma neden var?” sorusu bulunurken diğer tarafta “Taraflar arasındaki ekonomik çatışmalar hangi koşullarda ve hangi kurumlar aracılığıyla çözülebilir?” sorusu yer alır.
Coase’un Ekonomi Bilimine Bıraktığı Miras
Ronald Coase’un etkisi yalnızca Nobel Ödülü veya birkaç akademik makaleyle sınırlı değildir.
Onun çalışmalarının önemli sonuçlarından biri, ekonomistlerin gerçek hayattaki kurumlara daha fazla dikkat etmesine katkı sağlamasıdır.
Bir piyasayı anlamak için yalnızca fiyatlara bakmak yeterli olmayabilir. Şirketlerin nasıl örgütlendiği, sözleşmelerin nasıl yapıldığı, mülkiyet haklarının nasıl belirlendiği ve ekonomik aktörlerin birbirleriyle anlaşmasının ne kadar maliyetli olduğu da önem taşır.
Bu bakış açısı, daha sonraki dönemlerde yeni kurumsal ekonomi, işlem maliyeti ekonomisi, firma teorisi ve hukuk ve ekonomi gibi alanların gelişimini etkiledi.
Coase’un yaklaşımının bir diğer özelliği ise günlük ekonomik olayların arkasındaki görünmeyen maliyetleri sorgulamasıdır.
Bir şirketin neden başka bir şirketten hizmet satın aldığı veya neden aynı hizmeti kendi bünyesinde üretmeyi tercih ettiği, yalnızca fiyat üzerinden açıklanamaz. Organizasyonun maliyeti de hesaba katılmalıdır.
Ronald Coase Ne Zaman Öldü?
Ronald Coase, uzun süren akademik yaşamının ardından 2 Eylül 2013 tarihinde Chicago’da 102 yaşında hayatını kaybetti.
Geride bıraktığı çalışmalar, ekonomi ile hukuk arasındaki ilişkiye dair araştırmaların yanı sıra firmaların organizasyonu ve işlem maliyetleri üzerine yapılan akademik çalışmaların da temel referansları arasında yer almaya devam etti.
Coase’un düşünceleri, ekonomik kurumların kendiliğinden ortaya çıkan yapılar olmadığını; insanların, işletmelerin ve hukuk sistemlerinin ekonomik faaliyetlerin biçimini etkilediğini göstermesi bakımından önem taşır.
Ronald Coase’un Düşüncelerini Bugün Anlamak
Ronald Coase’u yalnızca bir Nobel ödüllü ekonomist olarak değerlendirmek, çalışmalarının kapsamını daraltmak olur.
Onun asıl katkısı, ekonominin gerçek dünyadaki işleyişine yönelik sorular sormasıydı. Piyasa ile firma arasındaki sınırın neden ortaya çıktığı, ekonomik işlemlerin neden maliyetli olduğu ve hukuki hakların ekonomik davranışları nasıl etkilediği gibi sorular, bugün de iktisat araştırmalarının önemli başlıkları arasında bulunuyor.
Özellikle işlem maliyetleri kavramı, modern ekonomide şirketlerin organizasyonundan sözleşmelere kadar geniş bir alanda kullanılmaktadır. Mülkiyet hakları konusundaki yaklaşımı ise hukuk kurallarının ekonomik sonuçlarının incelenmesine katkıda bulunmuştur.
Coase’un düşünce dünyasında dikkat çeken temel nokta, ekonomiyi yalnızca ideal koşullardaki piyasalar üzerinden değil, gerçek insanların ve kurumların kararları üzerinden ele almaktır.
Sonuç
Ronald Coase, ekonominin işleyişine ilişkin geleneksel sorulara farklı bir perspektiften yaklaşan İngiliz iktisatçılardan biridir. 1937 tarihli The Nature of the Firm çalışmasıyla firmaların neden ortaya çıktığını işlem maliyetleri üzerinden açıklamaya çalışırken, 1960 yılında yayımlanan The Problem of Social Cost ile dışsallıklar ve mülkiyet hakları arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme taşıdı.
Bu çalışmalar sonucunda işlem maliyetleri, mülkiyet hakları, firma teorisi ve hukuk-ekonomi ilişkisi modern iktisadın önemli araştırma alanları arasında yer aldı.
1991 Nobel Ekonomi Ödülü ise Coase’un bu katkılarının akademik dünyadaki önemini tescilleyen önemli bir dönüm noktası oldu.
Ronald Coase’un ekonomi tarihindeki kalıcı etkisi, karmaşık ekonomik sorunlara tek bir mekanizma üzerinden bakmak yerine, ekonomik faaliyetlerin gerçekleştiği kurumları, sözleşmeleri, hakları ve işlem süreçlerini de hesaba katma yaklaşımında ortaya çıkar. Bu nedenle Coase’un çalışmaları, hem iktisat teorisini hem de ekonomik kurumların nasıl işlediğine yönelik araştırmaları anlamak açısından günümüzde de önemli bir kaynak niteliğindedir.
POP HABER Popüler Haber Sitesi