İtalyan sinemasının en güçlü kalemlerinden ve yönetmenlerinden biri olan Ettore Scola, mizahı toplumsal eleştiriyle birleştiren, bireysel hikâyeler üzerinden döneminin siyasi ve kültürel atmosferini anlatan özgün sinemacılardan biridir. Kariyerine senarist olarak başlayan Scola, ilerleyen yıllarda kamera arkasına geçerek İtalyan sinemasının uluslararası ölçekte tanınan yönetmenleri arasına girmiştir.

Scola’nın filmlerinde aşk, dostluk, aile, yalnızlık, sınıfsal farklılıklar, siyaset, faşizm, toplumsal değişim ve yaşlanma gibi temalar sıkça karşımıza çıkar. Ancak yönetmenin anlatımında bu konular hiçbir zaman kuru bir tarih ya da politika anlatısına dönüşmez. Scola, büyük toplumsal meseleleri sıradan insanların hayatları üzerinden ele alır. Bu nedenle filmleri hem belirli bir dönemin İtalya’sına ışık tutar hem de farklı dönemlerde yaşayan izleyicilerin kendilerinden bir şey bulabilecekleri evrensel hikâyelere dönüşür.

Ettore Scola, 10 Mayıs 1931’de İtalya’nın Avellino bölgesine bağlı Trevico’da doğdu. 19 Ocak 2016’da Roma’da hayatını kaybetti. Yaklaşık altmış yılı bulan sinema kariyerinde çok sayıda senaryoya imza attı ve önemli filmler yönetti. Özellikle Birbirimizi Çok Sevmiştik, Çirkin, Kirli ve Kötü, Özel Bir Gün, Teras, Aile ve Balo gibi yapımlarla sinema tarihine geçti.

Ettore Scola’nın çocukluk yılları

Ettore Scola’nın sanatla ilişkisi oldukça erken yaşlarda başladı. Güney İtalya’da dünyaya gelen Scola, ailesinin Roma’ya taşınmasının ardından eğitim hayatını burada sürdürdü. Roma, onun dünyaya bakışının şekillenmesinde önemli bir rol oynadı.

Gençlik yıllarında çizime, mizaha ve karikatüre ilgi gösteren Scola, dönemin popüler mizah yayınlarından Marc’Aurelio dergisinde çalışmaya başladı. Bu deneyim, onun insan davranışlarını gözlemleme ve toplumsal olayların mizahi tarafını yakalama becerisini geliştirdi.

Marc’Aurelio’nun Scola açısından bir başka önemi daha vardı. Dergi, daha sonra İtalyan sinemasının önemli isimleri arasında yer alacak pek çok sanatçının buluştuğu bir çevreydi. Scola burada yazarlık ve mizah konusundaki yeteneklerini geliştirirken sinema sektörüne giden yolun da temellerini attı.

Onun ilerleyen yıllardaki filmlerinde görülen keskin gözlem gücünün kökenlerinden biri bu dönemde aranabilir. Scola, insanların günlük davranışlarını, sosyal ilişkilerini ve çelişkilerini mizahi bir bakışla değerlendirmeyi öğrendi.

Senaristlikten yönetmenliğe uzanan kariyer

Ettore Scola’nın sinemadaki ilk önemli kimliği yönetmenlik değil, senaristlik oldu. 1950’li yıllarda çeşitli filmler için senaryolar ve diyaloglar yazmaya başladı.

Bu dönem İtalyan sinemasında komedinin önemli bir dönüşüm geçirdiği yıllardı. “Commedia all’italiana” adı verilen anlayış, yalnızca izleyiciyi güldürmeyi amaçlamıyor; toplumun sorunlarını mizah aracılığıyla eleştiriyordu.

Scola da bu geleneğin gelişmesinde önemli rol oynayan senaristlerden biri haline geldi. Özellikle Ruggero Maccari ile yaptığı çalışmalar, kariyerinin önemli aşamalarından birini oluşturdu.

Senaristlik yıllarında birçok önemli İtalyan yönetmeniyle çalışan Scola, karakter oluşturma, güçlü diyalog yazımı ve toplumsal meseleleri dramatik yapıya yerleştirme konusunda büyük deneyim kazandı.

Bu birikim, daha sonra kendi filmlerinin en belirgin özelliklerinden biri olacaktı.

İlk yönetmenlik deneyimi

Scola, 1964 yılında Se permettete parliamo di donne filmiyle yönetmenlik koltuğuna geçti.

Kamera arkasına geçmesi, onun sinemasında yeni bir dönemin başlangıcıydı. İlk dönem yapımlarında senaristlik geçmişinin etkisi belirgin şekilde hissediliyordu. Komedi, karakter ilişkileri ve gündelik hayat gözlemleri filmlerinin temelini oluşturuyordu.

Ancak Scola kısa süre içinde yalnızca güldüren filmler yapmak istemediğini gösterdi. Mizahı giderek daha ciddi toplumsal meseleleri anlatmak için kullanmaya başladı.

1960’ların sonları ve 1970’lerin başlarında İtalya’da yaşanan siyasi ve toplumsal hareketlilik de bu dönüşümü hızlandırdı. Scola, toplumdaki değişimleri karakterlerinin hayatlarına yansıtarak anlatmayı tercih etti.

Birbirimizi Çok Sevmiştik ile gelen büyük başarı

Ettore Scola’nın kariyerindeki önemli dönüm noktalarından biri C’eravamo tanto amati oldu. 1974 tarihli film, Türkçede Birbirimizi Çok Sevmiştik adıyla bilinir.

Film, II. Dünya Savaşı sonrasında İtalya’nın geçirdiği dönüşümü bir grup arkadaşın yaşamı üzerinden anlatır. Gençlik döneminde ortak ideallere sahip olan insanların zaman içinde farklı yönlere savrulması, Scola’nın hikâyesinin merkezinde yer alır.

Burada yönetmenin dikkat çekici özelliği ortaya çıkar: Tarihi anlatırken tarih kitaplarının diliyle konuşmaz.

Scola için önemli olan savaş sonrası İtalya’nın yalnızca siyasi değişimi değildir. Asıl mesele, bu değişimin insanların hayallerini, ilişkilerini ve gelecek beklentilerini nasıl etkilediğidir.

İdealler ile gerçekler arasındaki mesafe, film boyunca önemli bir tema olarak öne çıkar. Scola, geçmişe duyulan özlemi romantikleştirirken aynı zamanda geçmişteki hayallerin neden başarısız olduğunu da sorgular.

Film, yönetmene uluslararası alanda büyük bir itibar kazandırdı ve Scola’nın İtalyan sinemasındaki yerini güçlendirdi.

Çirkin, Kirli ve Kötü: Scola’nın sert yüzü

Scola’nın en dikkat çekici yapımlarından biri de 1976 tarihli Brutti, sporchi e cattivi, yani Çirkin, Kirli ve Kötü filmidir.

Roma’nın yoksul mahallelerinden birinde yaşayan geniş bir ailenin hikâyesini merkezine alan film, ekonomik sıkıntıları ve insanların hayatta kalma mücadelesini son derece sert bir mizahla ele alır.

Scola burada seyirciye idealize edilmiş yoksullar sunmaz. Karakterlerin bencilliği, çıkarcılığı, açgözlülüğü ve birbirleriyle olan çatışmaları acımasız bir mizah anlayışıyla gösterilir.

Bu yaklaşım, filmi sıradan bir sosyal dram olmaktan çıkarır.

Yönetmen, yoksulluğun insan ilişkileri üzerindeki yıkıcı etkisini grotesk bir anlatımla ortaya koyar. Gülünç görünen durumların altında aslında son derece karanlık bir gerçeklik vardır.

Film Scola’ya Cannes Film Festivali‘nde En İyi Yönetmen Ödülü kazandırarak uluslararası kariyerinin en önemli başarılarından birini getirdi.

Özel Bir Gün neden önemlidir?

Ettore Scola’nın en çok konuşulan filmlerinden biri Una giornata particolare, yani Özel Bir Gündür.

1977 yapımı filmde Sophia Loren ve Marcello Mastroianni başrolleri paylaşır.

Hikâye, faşist İtalya döneminde tek bir gün içerisinde yaşanan bir karşılaşmayı merkezine alır. Scola, dönemin siyasi atmosferini büyük meydanlar, askeri geçitler ya da politik liderler üzerinden anlatmak yerine iki insanın özel dünyasına odaklanır.

Bu tercih filmin en güçlü taraflarından biridir.

Tarihsel olaylar arka planda devam ederken iki karakter kendi yalnızlıkları, korkuları ve toplum tarafından belirlenen sınırlarıyla mücadele eder.

Scola böylece faşizmi yalnızca politik bir sistem olarak değil, insanların gündelik hayatlarını biçimlendiren bir toplumsal yapı olarak ele alır.

Özel Bir Gün, yönetmenin sinema anlayışının en başarılı örneklerinden biri olarak kabul edilir. Film, uluslararası festivallerde ve ödül organizasyonlarında önemli başarılar elde etti.

Teras: İtalyan aydınlarının portresi

1980 yılında çekilen La terrazza, Scola’nın toplumsal eleştirisini farklı bir kesime yönelttiği filmlerden biridir.

Film, Roma’da bir terasta bir araya gelen bir grup entelektüel üzerinden dönemin İtalyan toplumundaki siyasal ve kültürel tartışmaları ele alır.

Scola bu kez işçi sınıfının ya da yoksul insanların yaşamına değil, toplumun fikir üretmesi beklenen kesimine bakar.

Karakterlerin kişisel krizleri, mesleki başarısızlıkları, siyasi hayal kırıklıkları ve ilişkilerindeki sorunlar üzerinden İtalyan aydınlarının değişen dünyayla kurduğu ilişki sorgulanır.

Filmde mizah kadar melankoli de önemli bir yer tutar. Scola’nın karakterleri çoğu zaman ne istediklerini bilen insanlar gibi görünürken zamanla kendi hayatları karşısında ne kadar çaresiz kaldıkları ortaya çıkar.

Balo: Konuşmadan tarih anlatmak

Ettore Scola’nın yaratıcılığını en iyi gösteren filmlerden biri Le bal, yani Balodur.

1983 yılında çekilen film, bir dans salonunu merkezine alarak Fransa’nın farklı dönemlerini anlatır. Ancak Scola’nın yöntemi oldukça sıra dışıdır.

Film büyük ölçüde diyalogsuzdur.

Tarihsel değişim; danslar, müzikler, kostümler, beden dili ve karakterlerin birbirleriyle kurduğu ilişkiler üzerinden aktarılır.

Bir dans salonunun zaman içerisinde geçirdiği değişim, aslında toplumun değişiminin metaforuna dönüşür.

Scola burada sinemanın yalnızca sözlere ve diyaloglara dayanmadığını kanıtlar. İnsanların nasıl yürüdüğü, nasıl dans ettiği, kimden uzak durduğu veya kiminle yakınlaştığı bile tarihsel değişimi anlatmak için kullanılabilir.

Balo, Scola’nın uluslararası alandaki en yaratıcı çalışmalarından biri olarak kabul edilir ve Oscar’da Yabancı Dilde Film kategorisinde aday gösterilir.

Aile kavramını sinemaya taşıdı

1987 tarihli La famiglia (Aile), Scola’nın zaman ve hafıza üzerine yaptığı en önemli çalışmalardan biridir.

Film, bir ailenin yaşamını uzun bir zaman dilimi içerisinde izler. Çocukluk, gençlik, evlilik, yaşlanma, aile içindeki kırılmalar ve kuşaklar arasındaki farklılıklar hikâyenin temelini oluşturur.

Scola, aileyi yalnızca sevgi ve dayanışma alanı olarak göstermez. Aynı zamanda insanların birbirlerine karşı sorumluluklarını, beklentilerini ve hayal kırıklıklarını da inceler.

Bir evin içerisinde yaşanan değişimler, dış dünyadaki toplumsal dönüşümün küçük bir yansımasına dönüşür.

Bu nedenle Aile, Scola’nın bireysel yaşam ile tarih arasındaki bağlantıyı kurma becerisini açık biçimde gösteren filmlerden biridir.

Federico Fellini ile dostluğu

Ettore Scola’nın hayatındaki önemli isimlerden biri de Federico Felliniydi.

İki yönetmen arasındaki dostluk uzun yıllara dayanıyordu. İkisi de İtalyan sinemasının güçlü mizah ve toplumsal gözlem geleneğinden beslenmişti.

Scola, 2013 yılında çektiği Che strano chiamarsi Federico filmiyle Fellini’ye özel bir sinemasal saygı duruşunda bulundu.

Film, Fellini’nin yaşamını klasik bir biyografi biçiminde anlatmak yerine Scola’nın kendi anıları ve gözlemleri üzerinden ele alır. Bu yönüyle hem Fellini’nin portresi hem de bir dönemin İtalyan sinema dünyasına dair kişisel bir hatıra niteliğindedir.

Yapım, Scola’nın uzun sinema kariyerindeki son uzun metrajlı film oldu.

Ettore Scola’nın sinema dili

Scola’nın sinemasını özgün kılan en önemli unsurlardan biri, farklı türleri bir araya getirebilmesidir.

Bir filminde komedi ön plana çıkarken başka bir filminde siyasi dram ağır basabilir. Ancak tüm bu yapımların ortak bir noktası vardır: İnsan ve toplum arasındaki ilişki.

Scola’nın filmlerinde genellikle şu konular işlenir:

• Toplumsal sınıflar ve ekonomik eşitsizlik
• İtalya’nın siyasi tarihi
• Faşizm ve bireysel özgürlük
• Aile ilişkileri
• Dostluk ve aşk
• Yaşlanma ve geçmişe bakış
• Yalnızlık ve yabancılaşma
• Entelektüellerin toplumsal rolü
• Siyasi idealler ve hayal kırıklıkları
• İnsanların değişen toplum karşısındaki tutumu

Yönetmenin önemli özelliklerinden biri de karakterlerini kolayca yargılamamasıdır. Kahramanları kusurludur, zaman zaman bencil davranırlar ve yanlış kararlar verirler. Ancak Scola onların davranışlarını içinde bulundukları toplumsal koşullarla birlikte değerlendirmeye çalışır.

Mizah ve dramı aynı hikâyede buluşturdu

Ettore Scola’nın sinemasında mizah hiçbir zaman yalnızca eğlendirmek amacı taşımaz.

Onun mizahı çoğu zaman acının başka bir yüzüdür.

Bir karakterin başarısızlığı seyirciyi güldürebilir, ancak aynı başarısızlığın arkasında ekonomik sıkıntı, yalnızlık veya toplumsal baskı bulunabilir. Bu nedenle Scola’nın filmlerinde kahkaha ile hüzün arasında sürekli bir geçiş vardır.

Bu özellik onu İtalyan komedi geleneğinin önemli temsilcilerinden biri haline getirdi.

Ancak Scola’nın sineması klasik komedinin sınırlarını aşarak giderek daha politik, dramatik ve insani bir yapıya kavuştu.

Ettore Scola’nın aldığı ödüller

Scola, kariyeri boyunca çok sayıda ulusal ve uluslararası ödüle aday gösterildi veya ödül kazandı.

Özellikle Çirkin, Kirli ve Kötü ile Cannes’da En İyi Yönetmen Ödülü kazanması kariyerinin en önemli başarılarından biridir.

Balo da uluslararası alanda büyük yankı uyandırdı ve Oscar adaylığı dahil olmak üzere önemli ödüller elde etti.

Özel Bir Gün, Birbirimizi Çok Sevmiştik, Teras ve Aile gibi filmleri de festivallerde ve eleştirmenler arasında büyük ilgi gördü.

Scola, yalnızca yönetmen olarak değil, senarist olarak da İtalyan sinemasının gelişiminde önemli bir rol üstlendi.

Ettore Scola ne zaman öldü?

Ettore Scola, 19 Ocak 2016 tarihinde Roma’da 84 yaşında hayatını kaybetti.

Ölümü, İtalyan sineması açısından önemli bir kayıp olarak değerlendirildi. Çünkü Scola yalnızca başarılı filmler yöneten bir yönetmen değil, İtalya’nın toplumsal hafızasını sinemaya aktaran sanatçılardan biriydi.

Kariyeri boyunca savaş sonrası İtalya’nın değişimini, siyasi çalkantılarını, aile yapısını, ekonomik sorunlarını ve kültürel dönüşümünü farklı karakterlerin yaşamları üzerinden anlattı.

Bu nedenle filmleri belirli bir döneme ait görünse de anlattığı insanlık durumları zamansızdır.

Ettore Scola’nın sinema tarihindeki yeri

Ettore Scola, İtalyan sinemasının özellikle 1960’lı, 1970’li ve 1980’li yıllarında ortaya çıkan en önemli yönetmenlerinden biri olarak kabul edilir.

Onun başarısının temelinde senaristlik geçmişiyle yönetmenlik yeteneğini birleştirmesi bulunur. Karakterlerini güçlü diyaloglarla konuştururken aynı zamanda onların içinde yaşadığı toplumun portresini çizer.

Scola’nın filmlerine bakıldığında aslında yalnızca tek tek karakterlerin hikâyeleri görülmez. İtalya’nın savaş sonrasından modern döneme uzanan değişimi de izlenebilir.

Birbirimizi Çok Sevmiştik, geçmiş ideallerin zamanla nasıl değiştiğini; Çirkin, Kirli ve Kötü, yoksulluk ve çıkar ilişkilerini; Özel Bir Gün, faşizmin bireysel hayat üzerindeki etkisini; Teras, aydınların krizini; Balo, toplumsal dönüşümü; Aile ise zamanın insanlar ve ilişkiler üzerindeki etkisini anlatır.

Bu eserlerin tamamı farklı hikâyelere sahip olsa da aynı sinemasal anlayışın izlerini taşır.

Sonuç

Ettore Scola kimdir? sorusuna verilebilecek en kapsamlı yanıt, onun yalnızca İtalyan bir yönetmen ve senarist olmadığıdır. Scola, toplumun büyük meselelerini bireylerin küçük dünyaları üzerinden anlatmayı başaran, mizahı eleştiriyle birleştiren ve sinemayı tarihsel hafızanın önemli araçlarından biri olarak kullanan bir sanatçıydı.

Senaristlikten yönetmenliğe uzanan kariyerinde kendine özgü bir anlatım geliştiren Scola, İtalyan komedisinin mirasını politik ve dramatik sinemayla buluşturdu. Birbirimizi Çok Sevmiştik, Çirkin, Kirli ve Kötü, Özel Bir Gün, Teras, Balo ve Aile gibi filmleri, onun sinema tarihindeki kalıcı yerinin en güçlü kanıtlarıdır.

Scola’nın filmlerini bugün değerli kılan yalnızca dönemin İtalya’sını anlatmaları değildir. Aşk, dostluk, aile, yalnızlık, siyasi baskı, ekonomik eşitsizlik, idealizm ve hayal kırıklığı gibi konular hâlâ insan hayatının bir parçasıdır. Bu nedenle Ettore Scola’nın sineması, ortaya çıktığı dönemin sınırlarını aşarak günümüz izleyicisine de ulaşmayı sürdüren güçlü bir miras bırakmıştır.Rafael Azcona Kimdir?